Στην Ευρώπη, ιδίως στον βορρά, τα μετρητά έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, το 90% των συναλλαγών γίνεται πλέον ψηφιακά, ενώ μόνο οι μισοί πολίτες λένε ότι έχουν έστω και λίγα μετρητά πάνω τους σε διάστημα ενός μηνός. Σε φτωχότερες περιοχές της Γηραιάς Ηπείρου, όπου κυριαρχούν οι μικρές επιχειρήσεις και η παραοικονομία είναι μεγαλύτερη, τα μετρητά συναντώνται περισσότερο. Ακόμη όμως και σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία, που παραδοσιακά προτιμούν τα μετρητά, η στροφή στο ψηφιακό χρήμα επιταχύνεται. Ενδεικτικό είναι ότι η Ευρώπη διαθέτει περίπου τα μισά ΑΤΜ ανά κάτοικο σε σχέση με τις ΗΠΑ – και ο αριθμός τους συνεχώς μειώνεται.

Οι ηλεκτρονικές συναλλαγές προωθούνταν άλλοτε ως επιτομή του εκσυγχρονισμού. Οι πολιτικοί, ανέκαθεν ζητούσαν αύξηση των ψηφιακών πληρωμών για την πάταξη της φοροδιαφυγής και του ξεπλύματος «μαύρου» χρήματος. Η Ε.Ε. έθεσε μάλιστα ανώτατα όρια στη χρήση μετρητών, απαιτώντας από κάθε χώρα να απαγορεύσει τη χρήση τους για μεγάλα ποσά σε συναλλαγές με επιχειρήσεις.

Κάποιοι διαμαρτυρήθηκαν, ιδίως η λαϊκιστική Δεξιά, που ανέκαθεν παρουσίαζε τις ψηφιακές πληρωμές ως μέσο ικανοποίησης των τραπεζών, καθώς κερδίζουν από κάθε χρήση κάρτας. Τα μετρητά, λένε, είναι μια μορφή «τυπωμένης ελευθερίας». Ωστόσο, οι καταναλωτές «ψήφισαν» με το πορτοφόλι τους: στην Ευρωζώνη, τα μετρητά χρησιμοποιήθηκαν για το 79% των διαπροσωπικών συναλλαγών το 2016, αλλά μόλις για το 52% το 2024 (και μάλιστα για μικρότερη αξία, καθώς οι κάρτες προτιμώνται για τις μεγάλες συναλλαγές).

Ιδίως μετά την πανδημία οι πληρωμές σε κέρματα και χαρτονομίσματα έγιναν τόσο σπάνιες, ώστε πολλά καταστήματα θεώρησαν ότι πλέον δεν αξίζουν. Το 2024 το 12% όλων των επιχειρήσεων στην Ευρώπη δεν δέχονταν μετρητά, 4% περισσότερες από μόλις τρία χρόνια νωρίτερα.

Κι όμως, σύμφωνα με τον Economist, οι Αρχές πιστεύουν πλέον ότι το ηλεκτρονικό χρήμα δεν είναι πανάκεια. Θα ήθελαν να δουν, αν όχι μια πλήρη επαναφορά των μετρητών, τουλάχιστον έναν τρόπο με τον οποίο διασφαλίζεται μόνιμα η παρουσία τους. Εξάλλου, το 2021 απόφαση από το κορυφαίο δικαστήριο της Ε.Ε. επιβεβαίωσε ότι τα φυσικά χρήματα πρέπει να γίνονται παντού αποδεκτά.

Αυτό το κατά κάποιον τρόπο «πισωγύρισμα» οφείλεται κατ’ αρχάς στην αρκετά μεγάλη μειονότητα τεχνολογικά αναλφάβητων. Οι νέες εφαρμογές και οι κάρτες είναι εξαιρετικές επιλογές για τους νέους και όσους ξέρουν να χειρίζονται τα ψηφιακά εργαλεία, ενώ είναι ανεκτές από τους μεσήλικες και όσους δεν είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένοι τεχνολογικά. Ωστόσο, για τους μεγαλύτερους σε ηλικία, η εμπειρία της διαχείρισης τραπεζικών καρτών και εφαρμογών είναι τουλάχιστον εκνευριστική. Ορισμένοι δυσκολεύονται ακόμη και να ανοίξουν έναν τραπεζικό λογαριασμό.

Εάν κοπεί το ρεύμα…

Μια δεύτερη αμφιβολία αφορά την ανθεκτικότητα των συστημάτων πληρωμών. Αν και όταν όλα λειτουργούν σωστά προσφέρουν μεγάλη άνεση, η ανεμπόδιστη κίνηση χρημάτων απαιτεί ρεύμα και σύνδεση δεδομένων. Οι Ισπανοί, που είχαν πέρυσι την άνοιξη μπλακ άουτ σε ολόκληρες περιοχές της χώρας, αδυνατούσαν να αγοράσουν τρόφιμα και άλλα αναγκαία προϊόντα. Επίσης, ορισμένοι ανησυχούν ότι οι ψηφιακές πληρωμές αυξάνουν την εξάρτηση της Ευρώπης από αμερικανικές εταιρείες, με απρόβλεπτα πολιτικά συμφέροντα, όπως η Visa και η Mastercard.

Τέλος, στις χώρες της Βαλτικής και της Σκανδιναβίας, όπου υπάρχουν φόβοι για σαμποτάζ από τη Ρωσία, τα συστήματα ψηφιακών πληρωμών λειτουργούν για κάποιες ώρες, ακόμη κι όταν πέφτει το δίκτυο ηλεκτροδότησης. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Economist, τίποτα δεν νικάει τα μετρητά σε ό,τι αφορά την ανθεκτικότητα.