Ανησυχία προκαλεί στη Λευκωσία ο εναγκαλισμός Ε.Ε.-Τουρκίας σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας, όπως προκύπτει από εσωτερικό έγγραφο του ΥΠΕΞ, το οποίο διατυπώνει την άποψη ότι η ενωμένη Ευρώπη θα πρέπει να αποφύγει τη δημιουργία «νέων στρατηγικών εξαρτήσεων» από έναν περιφερειακό δρώντα, ο οποίος είναι «συνυφασμένος με τον αναθεωρητισμό». Το εσωτερικό έγγραφο του ΥΠΕΞ, του οποίου έλαβε γνώση η «Κ», εκφράζει ανησυχία ότι «θα ενταθούν οι πιέσεις για μια πιο πραγματιστική προσέγγιση έναντι της Άγκυρας» προκειμένου να συμμετάσχει σε νέες ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες και χρηματοδοτικά εργαλεία, περιλαμβανομένου του SAFE.

Κάτι που τείνει να υλοποιηθεί με τις σκέψεις συμπερίληψης της Τουρκίας στο υπό συζήτηση «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας», με τη στήριξη ισχυρών κρατών-μελών, περιλαμβανομένων της Γερμανίας και της Ιταλίας αλλά και των Βρυξελλών. Ενώ, δεν είναι προφανώς τυχαίο ότι στην ετήσια έκθεση προόδου της Τουρκίας, που εξέδωσε η Κομισιόν στις 4 Νοεμβρίου, φρόντισε να υπενθυμίσει ότι η Άγκυρα διαθέτει «τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ». Παράλληλα, έπλεξε το εγκώμιο της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, ως «σημαντικού προμηθευτή οπλικών συστημάτων», σημειώνοντας ότι τουρκικές οντότητες που είναι εγκατεστημένες στην Ε.Ε. μπορούν να είναι επιλέξιμες υπό προϋποθέσεις για χρηματοδότηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας (EDF) και του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αμυντικής Βιομηχανίας (EDIP), ακόμη κι αν ελέγχονται από την ίδια την Τουρκία. Οι προϋποθέσεις αυτές θεωρούνται μάλιστα πολύ εύκολο να εκπληρωθούν, καθώς απαιτείται η απλή παροχή εγγυήσεων από το κράτος-μέλος στο οποίο οι τουρκικές αμυντικές βιομηχανίες είναι εγκατεστημένες. Και το οποίο κράτος-μέλος θα έχει κάθε λόγο, κυρίως οικονομικό, να τις παράσχει προς την Κομισιόν, κάτι που έχει ήδη γίνει σε τρεις περιπτώσεις.

Η εικόνα που ευκρινώς σχηματίζεται στην Ε.Ε., σε συνδυασμό με το «καμπανάκι» του εσωτερικού εγγράφου του ΥΠΕΞ, δεν συνάδουν προφανώς με τις πολιτικές θέσεις που διατυπώνει η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη, η οποία θεωρεί ότι έχει αποκλείσει τη συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα. Παρά το γεγονός ότι μεγάλες τουρκικές αμυντικές βιομηχανίες, περιλαμβανομένης και της εταιρείας Baykar, που ανήκει στον γαμπρό του Ταγίπ Ερντογάν, δύναται να συμμετέχουν σε ευρωπαϊκά προγράμματα, περιλαμβανομένου του SAFE, μέσω κοινοπραξιών που έχουν συστήσει σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ενώ ισχυρά κράτη-μέλη της Ε.Ε., όπως η Γερμανία και η Ιταλία, με τη σύμπραξη και της Κομισιόν, ασκούν πιέσεις και για κρατική επίσημη συμμετοχή της Τουρκίας στη νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άμυνας και ασφάλειας.

Αντίθετα λοιπόν με το αφήγημα της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη, το υπουργείο Εξωτερικών υπογραμμίζει τα εξής στο εσωτερικό του έγγραφο: «Η στάση του προέδρου Τραμπ (σ.σ. στην πρόσφατη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, όπου έπλεξε το εγκώμιο του Ερντογάν), σε συνδυασμό με τη διαφαινόμενη απεμπλοκή της αμερικανικής στρατηγικής παρουσίας στην Ευρώπη, σε μια περίοδο αυξανόμενων αμυντικών αναγκών και εντεινόμενων ανησυχιών για τη ρωσική απειλή, οδηγεί ορισμένους εταίρους (σ.σ. στην Ε.Ε.) στην ανάδειξη της Τουρκίας ως ιδιαίτερα σημαντικού παράγοντα για την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια».

Η πραγματικότητα πάντως είναι ακόμη πιο ανησυχητική, καθώς οι εταίροι της Κύπρου στην Ε.Ε. που βλέπουν την Τουρκία να υποκαθιστά τις ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή ομπρέλα άμυνας και ασφάλειας δεν είναι «ορισμένοι» με την ποσοτική έννοια που αναφέρει το ΥΠΕΞ, αλλά αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία στην Ε.Ε. Άλλωστε, η Γερμανία έστειλε εδώ και καιρό στην Τουρκία τον αρχηγό των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων Carsten Breuer, ενώ προχωρά στη συμπαραγωγή πυρομαχικών/βλημάτων πυροβολικού, διαμετρήματος 155 χιλιοστών, με συμμετοχή και της τουρκικής εταιρείας Repkon. Ενώ η Ιταλία, της Τζόρτζια Μελόνι, ήταν αυτή που άνοιξε κυριολεκτικά τις πόρτες της εμπλοκής τουρκικών αμυντικών εταιρειών στο SAFE, μέσω συμπαραγωγών και κοινοπραξιών σε ιταλικό έδαφος. Στην όλη εξίσωση των ισχυρών χωρών που ποντάρουν στην Τουρκία, περιλαμβάνεται η Ισπανία, ενώ θα πρέπει να συνυπολογιστούν και τα πρόσφατα ανοίγματα του Παρισιού προς την Άγκυρα, για ζητήματα αμυντικής συνεργασίας, καθώς η κυβέρνηση Ερντογάν ενδιαφέρεται διακαώς για αγορά και συμπαραγωγή των γαλλοϊταλικών συστημάτων αεράμυνας SAMP/T (ενδεχομένως για την αναβαθμισμένη/εξελιγμένη του μορφή, NG). Το θέμα ανέδειξαν οι Reuters, με τον Εμανουέλ Μακρόν να επιβεβαιώνει ότι υπάρχει εν εξελίξει «τεχνική εργασία» Γαλλίας-Ιταλίας-Τουρκίας για το SAMP/T.

Σε κάθε περίπτωση, το κυπριακό ΥΠΕΞ, καταγράφοντας την τάση που επικρατεί στους κόλπους της Ε.Ε., φαίνεται να καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «υπό το πρίσμα αυτό, εκτιμάται ότι θα ενταθούν οι πιέσεις υπέρ μιας περισσότερο πραγματιστικής προσέγγισης της Άγκυρας και υπέρ της συμμετοχής της στις νέες ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες και χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το SAFE».

Στο εσωτερικό του έγγραφο, το ΥΠΕΞ διατυπώνει τη θέση ότι «είναι επιβεβλημένη μια προσεκτική προσέγγιση της Δύσης, έναντι μιας Τουρκίας, η οποία έχει γεωπολιτικές βλέψεις που δεν ταυτίζονται με τις δυτικές επιδιώξεις, αρχές ή αξίες. Παράλληλα», όπως αναφέρει το ΥΠΕΞ, «η Ε.Ε. οφείλει να αποφύγει τη δημιουργία νέων στρατηγικών εξαρτήσεων και ειδικά με έναν περιφερειακό δρώντα στην περιοχή, συνυφασμένο με τον αναθεωρητισμό, την επεκτατική πολιτική και τις συνεχείς παραβιάσεις έναντι της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων των κρατών-μελών της. Μια τέτοια εξέλιξη, αναπόφευκτα θα ενδυναμώσει έναν παράγοντα αστάθειας, του οποίου η επιρροή θα είναι ολοένα δυσκολότερο να περιοριστεί», σημειώνει το ΥΠΕΞ, διατυπώνοντας ανησυχία για τις διαφαινόμενες εξελίξεις.

Η άμυνα της Λευκωσίας

Στο σκηνικό ενίσχυσης των ευρωτουρκικών σχέσεων σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας, η Λευκωσία προτάσσει το διεθνές δίκαιο, που όμως δεν αποτελεί πλέον το «φόρτε» της Ε.Ε., η οποία κλείνει τα μάτια σε μια σειρά από κατάφωρες παραβιάσεις του.

Αυτό πάντως δεν εμποδίζει τη Λευκωσία να το επικαλείται, όπως προκύπτει και μέσα από το εσωτερικό έγγραφο του ΥΠΕΞ. Στο πλαίσιο αυτό, το ΥΠΕΞ επισημαίνει ότι «καθίσταται αναγκαία η συστηματική ανάδειξη, σε όλα τα σχετικά ευρωπαϊκά και διεθνή φόρα, της πάγιας θέσης ότι η εμβάθυνση της συνεργασίας με την Τουρκία δεν μπορεί να αποσυνδέεται από την πλήρη συμμόρφωσή της με το διεθνές δίκαιο, το ενωσιακό κεκτημένο και τις χωρίς διακρίσεις υποχρεώσεις που απορρέουν από την ιδιότητά της ως υποψήφιας προς ένταξη χώρας και συμμάχου του ΝΑΤΟ». Το ΥΠΕΞ προσθέτει δε ότι «η στρατηγική σημασία μιας χώρας δεν θα πρέπει να συνεπάγεται άνευ όρων παραχωρήσεις, ούτε να υποκαθιστά την ανάγκη για συνέπεια, προβλεψιμότητα και σεβασμό των θεμελιωδών αρχών που διέπουν τη διεθνή έννομη τάξη». Εν κατακλείδι, το ΥΠΕΞ υπογραμμίζει ότι «η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, θα πρέπει να βασίζεται σε συνεργασίες που διασφαλίζουν τόσο την επιχειρησιακή ετοιμότητα, όσο και τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, της κυριαρχίας των κρατών και της συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ».

Η Ε.Ε. βλέπει την Τουρκία στο «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας»

Η ανησυχία της Λευκωσίας για τον εναγκαλισμό Ε.Ε.-Άγκυρας και σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας, όπως συνάγεται μέσα από το εσωτερικό έγγραφο του ΥΠΕΞ (16 Ιουλίου), καθίσταται ακόμη πιο επίκαιρη, υπό το φως της πρόσφατης έκθεσης της Κομισιόν (4 Νοεμβρίου), αλλά και της προσπάθειας των Βρυξελλών να οικοδομήσουν ένα «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας», με τη συμμετοχή και της Τουρκίας. Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στην πρόσφατη ομιλία της για την Κατάσταση στην Ευρώπη (16 Σεπτεμβρίου), άνοιξε πόρτα και σε τρίτες χώρες, ενώ ο αρμόδιος επίτροπος Άντριους Κουμπίλιους είχε υπογραμμίσει ότι «ίσως και η Τουρκία (may be Turkey)» να αποτελέσει μέρος της εγκαθίδρυσης της «Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ένωσης (European Defence Union)».

Η τοποθέτηση της Κομισιόν είναι «απολύτως συμβατή» με τις θέσεις της Γερμανίας που επενδύει στην Τουρκία και θεωρεί ότι η χώρα είναι σε θέση να υποκαταστήσει την εν μέρει αποστασιοποίηση των ΗΠΑ από την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άμυνας και ασφάλειας, ως επίσης και της Ιταλίας, η οποία πρωτοστατεί στις ευρωτουρκικές αμυντικές κοινοπραξίες, οι οποίες «επέτρεψαν την κατ’ εξαίρεση» συμμετοχή τουρκικών εταιρειών στο κοινό αμυντικό πρόγραμμα SAFE, της Ε.Ε.

Σε κάθε περίπτωση, το νέο υπό συζήτηση «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας» επιδιώκεται να λειτουργεί ως μια πλατφόρμα συντονισμού σε περιπτώσεις απειλών και υβριδικών επιθέσεων στην ευρωπαϊκή επικράτεια, χωρίς να υπερβαίνει την «Αρχή της Συμπληρωματικότητας» έναντι του ΝΑΤΟ, το οποίο θα διατηρήσει τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο σε περιπτώσεις πολεμικών συρράξεων. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι οι Βρυξέλλες έχουν ήδη κάνει την «απαραίτητη προεργασία» για το «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας» και προκρίνουν την εγκαθίδρυση ενός μηχανισμού διαφορετικών ταχυτήτων, σε διακυβερνητικό επίπεδο, χωρίς δηλαδή να παρέχεται η δυνατότητα άσκησης βέτο στα κράτη-μέλη. Την ίδια ώρα δεν αποκλείονται κάποιες παραλλαγές ή/και ο εμπλουτισμός της όλης προσπάθειας με άλλες ιδέες:

• Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του επιτρόπου Κουμπίλιους, το «Συμβούλιο Ευρωπαϊκής Ασφάλειας» θα έχει πέντε μόνιμα μέλη: Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και Πολωνία, δηλαδή τα μεγαλύτερα και ισχυρότερα κράτη του κλαμπ. Παράλληλα, θα συμμετάσχουν εκ περιτροπής τρία ακόμη κράτη-μέλη, στα οποία θα περιλαμβάνεται και η εκάστοτε προεδρία του Συμβουλίου Ε.Ε., ως επίσης και οι επικεφαλής της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Όπως γίνεται αντιληπτό, τα οκτώ κράτη-μέλη που θα συμμετάσχουν στο βασικό σχήμα θα λαμβάνουν αποφάσεις για το σύνολο των «27» της Ε.Ε., αφήνοντας εκτός παιχνιδιού «19» κράτη-μέλη, περιλαμβανομένης και της Κύπρου. Οι ιδέες αυτές «θα μπορούσαν ενδεχομένως να αναπροσαρμοστούν και να διαφοροποιηθούν», ανέφερε κοινοτική πηγή στην «Κ», αφήνοντας όμως να εννοηθεί ότι δεν ευνοούνται ριζικές αλλαγές στον σχεδιασμό της Κομισιόν.

• Στην περίπτωση που η Ε.Ε. θα βρεθεί αντιμέτωπη με τη διαχείριση και αντιμετώπιση μείζονων γεωπολιτικών κρίσεων, το βασικό σχήμα του «Συμβουλίου Ευρωπαϊκής Ασφάλειας» θα υπερβεί τα σύνορα της ευρωπαϊκής επικράτειας και όπως εξήγησε ο αρμόδιος επίτροπος, σε αυτό θα μπορούσαν να συμμετάσχουν το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία, η Ουκρανία, «ίσως η Τουρκία» και «ίσως ο Καναδάς».

Όπως δε φρόντισε να διαμηνύσει η πρόεδρος της Κομισιόν, το νέο υπό συζήτηση ευρωπαϊκό μέσο «θα είναι πλήρως ευθυγραμμισμένο με το ΝΑΤΟ», καθώς δεν θα εκτείνει τη δράση του στην αντιμετώπιση ένοπλων επιθέσεων, αλλά θα αποτελεί ένα «εγχειρίδιο» για την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών.