Σχεδόν 70 μέτρα λινό ύφασμα, εκατοντάδες ανθρώπινες μορφές και άλογα, πολεμικά πλοία, ιππότες, μυθικά ζώα, ένας κομήτης στον ουρανό και μία από τις πιο αιματηρές μάχες της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Η Ταπισερί της Μπαγιέ κατάφερε να επιβιώσει επί σχεδόν μία χιλιετία και σήμερα βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο. Αυτή τη φορά όχι για όσα συνέβησαν το 1066, αλλά για μια πολιτιστική διαμάχη του 21ου αιώνα.

Το εμβληματικό έργο του Μεσαίωνα εκτίθεται από τον Σεπτέμβριο στο Βρετανικό Μουσείο, έχοντας περάσει τη Μάγχη για πρώτη φορά από τότε που δημιουργήθηκε. Η Γαλλία το δάνεισε στη Βρετανία έως τον Ιούλιο του 2027, στο πλαίσιο συμφωνίας πολιτιστικών ανταλλαγών, ενώ βρετανικοί θησαυροί, μεταξύ των οποίων αντικείμενα από το Σάτον Χου και τα περίφημα πιόνια σκακιού του Λιούις, ταξιδεύουν προς γαλλικά μουσεία.

Αυτό το ταξίδι της Ταπισερί ήταν που έδωσε στον Κυριάκο Μητσοτάκη την αφορμή να επαναφέρει το ζήτημα της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα.

«Κανείς δεν θα έκοβε την Ταπισερί στα δύο»

Σε άρθρο του στον Guardian, ο πρωθυπουργός εστίασε σε μια πολύ συγκεκριμένη ιδιότητα της Ταπισερί: ότι, παρά την περιπετειώδη διαδρομή της, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ένα ενιαίο έργο.

Η Ταπισερί ταξίδεψε ολόκληρη από τη Γαλλία στη Βρετανία και ολόκληρη θα επιστρέψει. Ο Μητσοτάκης αντιπαρέβαλε αυτή την περίπτωση με τα σωζόμενα Γλυπτά του Παρθενώνα, τα οποία βρίσκονται σήμερα μοιρασμένα ανάμεσα στην Αθήνα και στο Λονδίνο. Οπως έγραψε, κανείς δεν θα θεωρούσε λογικό να κοπεί το σωζόμενο τμήμα της Ταπισερί στη μέση και να εκτίθεται το ένα μέρος στο Λονδίνο και το άλλο στην Μπαγιέ.

Η αναφορά του πρωθυπουργού δεν ήρθε τυχαία. Ο διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου Νίκολας Κάλιναν είχε επικαλεστεί πρόσφατα τον γαλλοβρετανικό δανεισμό ως πιθανό παράδειγμα πολιτιστικής συνεργασίας και για το ζήτημα των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Τι είναι όμως η Ταπισερί της Μπαγιέ, το έργο που βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης;

Πρώτη έκπληξη: Δεν είναι καν ταπισερί

Το όνομά της είναι παραπλανητικό. Η Ταπισερί της Μπαγιέ δεν είναι στην πραγματικότητα ταπισερί, καθώς δεν δημιουργήθηκε σε αργαλειό. Είναι ένα γιγαντιαίο κέντημα: μάλλινες κλωστές έχουν κεντηθεί επάνω σε λινό ύφασμα.

Σύμφωνα με την UNESCO, το έργο έχει μήκος 68,8 μέτρα και ύψος περίπου 50 εκατοστά. Το Μουσείο της Μπαγιέ αναφέρει ότι αποτελείται από εννέα διαδοχικά τμήματα λινού και ότι για το κέντημά του χρησιμοποιήθηκαν μόλις δέκα χρωματικές αποχρώσεις μάλλινων νημάτων.

Και όμως μέσα σε αυτή τη στενή λωρίδα υφάσματος ξετυλίγεται σχεδόν σαν κινηματογραφική ταινία μία ολόκληρη ιστορία.

Το έργο αποτελείται από 58 σκηνές, με περισσότερες από 600 ανθρώπινες μορφές και περίπου 200 άλογα. Πλοία, κάστρα, όπλα, γεύματα, ενδύματα, ζώα αλλά και καθημερινές δραστηριότητες μετατρέπουν την Ταπισερί σε μία από τις σημαντικότερες εικονογραφημένες πηγές που διαθέτουμε για τον 11ο αιώνα.

REUTERS/Suzanne Plunkett

Η ιστορία που άλλαξε την Αγγλία

Η αφήγηση αρχίζει περίπου το 1064 και περιστρέφεται γύρω από δύο άνδρες: τον Χάρολντ Γκόντουινσον και τον Γουλιέλμο, δούκα της Νορμανδίας.

Ο βασιλιάς της Αγγλίας Εδουάρδος ο Εξομολογητής πεθαίνει χωρίς άμεσο διάδοχο και ξεσπά σύγκρουση για τον αγγλικό θρόνο. Σύμφωνα με την αφήγηση της Ταπισερί, ο Χάρολντ είχε μεταβεί στη Νορμανδία και είχε δεσμευθεί απέναντι στον Γουλιέλμο, όμως μετά τον θάνατο του Εδουάρδου στέφθηκε ο ίδιος βασιλιάς.

Ο Γουλιέλμος αποφασίζει τότε να περάσει τη Μάγχη. Τον Σεπτέμβριο του 1066 ένας τεράστιος -για τα δεδομένα της εποχής- στόλος μεταφέρει στη νότια Αγγλία χιλιάδες άνδρες και άλογα. Στις 14 Οκτωβρίου 1066, οι στρατοί του Γουλιέλμου και του Χάρολντ συγκρούονται στη Μάχη του Χέιστινγκς. Οι Νορμανδοί επικρατούν και ο Χάρολντ σκοτώνεται. Λίγους μήνες αργότερα, ανήμερα τα Χριστούγεννα, ο Γουλιέλμος στέφεται βασιλιάς της Αγγλίας στο Αβαείο του Γουέστμινστερ.

Η Νορμανδική Κατάκτηση μεταμόρφωσε την πολιτική, κοινωνική και γλωσσική ιστορία της Αγγλίας. Το Βρετανικό Μουσείο σημειώνει ότι το 1066 παραμένει ίσως η πιο γνωστή χρονολογία στη βρετανική Ιστορία και σηματοδοτεί την τελευταία επιτυχημένη εισβολή στην Αγγλία.

REUTERS/Toby Melville

Ποιος την έφτιαξε; – Ενα μυστήριο 1.000 ετών

Παρά τη φήμη της, οι δημιουργοί της Ταπισερί παραμένουν άγνωστοι. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι ότι την παρήγγειλε ο επίσκοπος Οντο της Μπαγιέ, ετεροθαλής αδελφός του Γουλιέλμου του Κατακτητή, πιθανώς για τη νέα μητρόπολη της Μπαγιέ, που εγκαινιάστηκε το 1077.

Και ενώ βρίσκεται επί αιώνες στη Γαλλία, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι κατασκευάστηκε στην Αγγλία. Το Βρετανικό Μουσείο θεωρεί πιθανό να δημιουργήθηκε από Αγγλους τεχνίτες του κεντήματος, με σχέδια που συνδέονται με τη χειρόγραφη παράδοση του Καντέρμπερι. Η ακριβής ταυτότητα των δημιουργών, πάντως, δεν έχει αποδειχθεί.

Αυτό κάνει ακόμη πιο συμβολική τη σημερινή επιστροφή της στη Βρετανία είναι ότι ένα έργο που αφηγείται τη γαλλονορμανδική κατάκτηση της Αγγλίας πιθανότατα δημιουργήθηκε από ανθρώπους της ίδιας της κατακτημένης χώρας.

REUTERS/Suzanne Plunkett

Ο κομήτης του Χάλεϊ και τα μικρά μυστικά του

Ανάμεσα στις δεκάδες σκηνές κρύβονται λεπτομέρειες που εξακολουθούν να απασχολούν τους ιστορικούς. Μία από τις πιο γνωστές απεικονίσεις είναι εκείνη ενός φωτεινού ουράνιου σώματος πάνω από ανθρώπους που κοιτούν έντρομοι τον ουρανό. Πρόκειται για τον κομήτη του Χάλεϊ, οποίος ήταν ορατός την άνοιξη του 1066 και θεωρήθηκε από τους ανθρώπους της εποχής δυσοίωνο σημάδι.

Ακόμη και μία από τις πιο διάσημες εικόνες της Ταπισερί αμφισβητείται. Για γενιές επικράτησε η εκδοχή ότι ο Χάρολντ σκοτώθηκε όταν ένα βέλος τον χτύπησε στο μάτι. Ωστόσο, η ταύτιση της συγκεκριμένης μορφής με τον βασιλιά δεν θεωρείται βέβαιη και έχει αποτελέσει αντικείμενο μακράς ιστορικής διαμάχης.

Υπάρχει και ακόμη ένα μυστήριο: το τέλος λείπει. Το έργο σταματά απότομα με τη φυγή των Αγγλοσαξόνων από το πεδίο της μάχης. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η αρχική αφήγηση συνεχιζόταν, χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς απεικόνιζε το χαμένο τμήμα.

Από παραλίγο κάλυμμα κάρου έως λάφυρο των Ναζί

Το γεγονός ότι η Ταπισερί έφθασε έως τις ημέρες μας σχεδόν ακέραιη είναι από μόνο του εντυπωσιακό. Για περίπου επτά αιώνες φυλασσόταν στον καθεδρικό ναό της Μπαγιέ και εκτίθετο μία φορά τον χρόνο. Κατά τη Γαλλική Επανάσταση παραλίγο να έχει πολύ διαφορετική μοίρα. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση που καταγράφει το μουσείο, το 1792 επρόκειτο να κοπεί και να χρησιμοποιηθεί ως κάλυμμα για στρατιωτικά κάρα, προτού ένας τοπικός αξιωματούχος επέμβει και τη διασώσει.

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα βρέθηκε ξανά σε κίνδυνο. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους Ναζί και μελετήθηκε από ομάδες της Ahnenerbe, της οργάνωσης που είχε δημιουργήσει το καθεστώς για την έρευνα της υποτιθέμενης «άριας» κληρονομιάς. Το 1944, καθώς οι Σύμμαχοι προέλαυναν στη Γαλλία, οι γερμανικές αρχές διέταξαν τη μεταφορά της στο Λούβρο. Παρέμεινε εκεί έως την απελευθέρωση του Παρισιού και επέστρεψε στην Μπαγιέ το 1945.

Με πληροφορίες από BBC, Bayeux Museum