Γράφει ο Γιάννης Παπαδόπουλος
Πριν από περίπου δύο εβδομάδες, στην τελευταία τους τηλεφωνική συνομιλία, ο Αριστείδης Πατρινός αντιλήφθηκε ότι ο παλιός φίλος και συνεργάτης του δεν ήταν καλά. Ο γενετιστής Κρεγκ Βέντερ είχε διαγνωσθεί πρόσφατα με καρκίνο και η υγεία του έδειχνε σημάδια επιδείνωσης. «Δεν σταματούσε να ελπίζει ότι θα πετύχει περισσότερα, μολονότι μου έδωσε να καταλάβω ότι το τέλος ήταν κοντά», θυμάται. «Ελεγε ότι είμαστε περαστικοί από αυτόν τον κόσμο και πρέπει να αφήσουμε πίσω κάτι που να αξίζει». Τελικά, στις 29 Απριλίου, ο πρωτοπόρος Αμερικανός επιστήμονας που αποκωδικοποίησε το ανθρώπινο γονιδίωμα και δημιούργησε το πρώτο συνθετικό βακτήριο, πέθανε. Ηταν 79 ετών.
«Ξεχωρίζω το ελεύθερο πνεύμα του», λέει στην «Κ» ο κ. Πατρινός. «Δεν υπήρχε για εκείνον περίπτωση να μην ασχοληθεί με κάτι δύσκολο και να μην προσπαθήσει να το καταλάβει. Είχε αυτό το ιδιαίτερο πείσμα, το μυαλό του δούλευε διαφορετικά από πολλούς».
Οταν γνωρίστηκαν, ο κ. Πατρινός ήταν στέλεχος του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ. Ο Βέντερ είχε ήδη δημιουργήσει τη δική του εταιρεία, Celera Genomics, και ανταγωνιζόταν τότε τον επιστήμονα Φράνσις Κόλινς, επικεφαλής του δημοσίου Προγράμματος για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα, σε έναν άτυπο αγώνα δρόμου για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA. Ο Βέντερ υποστήριζε ότι μπορούσε να ολοκληρώσει το μεγαλεπήβολο έργο πιο γρήγορα, δαπανώντας και λιγότερα χρήματα. Ο κ. Πατρινός ανέλαβε τότε ρόλο διαμεσολαβητή, προσπαθώντας να συμβιβάσει τις δύο πλευρές. Η αποστολή του δεν ήταν εύκολη. Βρισκόταν ανάμεσα σε δύο ηγετικές φυσιογνωμίες.
Οπως περιγράφει γλαφυρά στην «Κ» ο κ. Πατρινός, οι βάσεις για τη συνεργασία των δύο ανδρών μπήκαν στο σπίτι του, σε μια ανεπίσημη συνάντηση που είχαν οι τρεις τους με πίτσα και μπίρες. «Αυτό που καταφέραμε ήταν κατά κάποιον τρόπο ένα θαύμα», θυμάται. Στις 26 Ιουνίου του 2000 οι δύο επιστήμονες παρουσίασαν από κοινού το επίτευγμα στο πλευρό του τότε προέδρου Μπιλ Κλίντον.
Το 2010 ο Βέντερ βρέθηκε ξανά στο διεθνές προσκήνιο, όταν ανακοίνωσε ότι δημιούργησε το πρώτο ζωντανό κύτταρο με συνθετικό DNA. Η επιστημονική ομάδα του αντέγραψε την αλληλουχία του γενετικού κώδικα ενός βακτηρίου που προκαλεί μαστίτιδα στις αίγες και το μεταμόσχευσε σε άλλο κύτταρο. Αυτό αναγνώρισε τον νέο γενετικό κώδικα και άλλαξε λειτουργία. Ο Βέντερ αμφισβητήθηκε τότε για την ηθική ορθότητα του εγχειρήματός του. Τον αποκάλεσαν «μεγαλομανή» και «καιροσκόπο», χαρακτηρισμούς που ο ίδιος απέδωσε στον φθόνο. Ο ίδιος και οι συνεργάτες του ξεκαθάριζαν ότι δεν είχαν δημιουργήσει ζωή «εκ του μηδενός», αλλά ότι προσπαθούσαν να επαναπρογραμματίσουν τη λειτουργία ορισμένων βακτηρίων με απώτερο σκοπό την ταχύτερη παραγωγή εμβολίων και την αντιμετώπιση της ρύπανσης παράγοντας βιοκαύσιμα από διοξείδιο του άνθρακα.
«Καταλάβαμε ότι το DNA είναι το λογισμικό της ζωής», έλεγε τότε ο Βέντερ με αφορμή την τελευταία του ανακάλυψη. «Οι μικροοργανισμοί που βρίσκουμε στον ωκεανό είναι βιολογικές μηχανές που καθοδηγούνται από το DNA τους. Χωρίς το DNA τα κύτταρα πεθαίνουν. Αν το αλλάξεις όμως, τότε και τα κύτταρα μετατρέπονται σε κάτι καινούργιο».
Στο Αιγαίο
Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς συνάντησα τον Βέντερ στη μαρίνα της Βουλιαγμένης, πάνω στο 29 μέτρων λευκό ιστιοφόρο του «Sorcerer II». Στο κατάστρωμα άραζε ο Δαρβίνος, το καφετί κανίς του. Με τη βοήθεια του επταμελούς πληρώματος ο Βέντερ θα συνέλεγε δείγματα μικροβίων αρχικά στα νερά του Αιγαίου και έπειτα στη Μαύρη Θάλασσα. Μετά τη συλλογή θα έστελνε κάθε δείγμα στις ΗΠΑ, όπου μια ομάδα επιστημόνων θα αποκωδικοποιούσε το DNA. Είχε ξεκινήσει αυτή την προσπάθεια το 2003 γεμίζοντας μέχρι τότε τη βιβλιοθήκη της ζωής με περίπου 40 εκατομμύρια νέα γονίδια.
Τον είχα ρωτήσει σε εκείνη τη συνάντηση ποια θεωρούσε την πιο σημαντική του ανακάλυψη. «Τα δύο πιο σημαντικά πράγματα που έχω πετύχει είναι η ταυτοποίηση τμημάτων αλληλουχιών του DNA και η δημιουργία του πρώτου συνθετικού κυττάρου», είχε πει. «Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι το πιο σπουδαίο κατόρθωμά μου ήταν η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος γιατί διάβασαν αρκετά γι’ αυτό στις εφημερίδες. Για εμένα όμως αυτό ήταν θέμα χρόνου, ήταν κάτι το προφανές μετά τις πρώτες ανακαλύψεις μου».
Ο Βέντερ βρισκόταν ξανά στη θάλασσα, εκεί όπου είχαν αρχίσει όλα για εκείνον. Στα 21 του χρόνια υπηρετούσε ως νοσοκόμος στη βάση της Ντα Νανγκ στον πόλεμο του Βιεντάμ. Οπως έχει γράψει στην αυτοβιογραφία του με τίτλο «A Life Decoded», βυθισμένος στην απόγνωση από τον θάνατο ολόγυρά του, προσπάθησε μια ημέρα να κολυμπήσει μέχρι να κουραστεί και να βυθιστεί. Ωσπου η θέα ενός καρχαρία ανέκοψε την πορεία του και τον έστειλε πάλι πίσω στη στεριά. Τότε αποφάσισε ότι εάν επιβίωνε από τον πόλεμο θα γινόταν γιατρός. «Πάντοτε έλεγε ότι εάν θέλεις να κάνεις κάτι σοβαρό στη ζωή σου», λέει ο κ. Πατρινός, «κάν’ το όσο πιο γρήγορα μπορείς».
