Μια άγνωστη μέχρι σήμερα διπλωματική επιχείρηση, με επίκεντρο πυρηνικό υλικό που είχε απομείνει από το μυστικό πυρηνικό πρόγραμμα του καθεστώτος Ασαντ, βρισκόταν επί μήνες σε εξέλιξη πίσω από κλειστές πόρτες, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να επιχειρούν να αποτρέψουν μια νέα επικίνδυνη κλιμάκωση στη Συρία.

Σύμφωνα με αποκλειστικό ρεπορτάζ του Axios, η κυβέρνηση Τραμπ κατέληξε σε συνεννόηση με τη νέα συριακή κυβέρνηση και το Ισραήλ, ώστε ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (IAEA) να αναλάβει την απομάκρυνση πυρηνικού υλικού που βρίσκεται αποθηκευμένο σε μια μυστική εγκατάσταση, γνωστή ως «Site 99».

Το υλικό δεν έχει ακόμη απομακρυνθεί και η επιχείρηση βρίσκεται σε εξέλιξη. Αμερικανός αξιωματούχος που μίλησε στο Axios εξέφρασε την εκτίμηση ότι η διαδικασία θα μπορούσε να αρχίσει σύντομα και να ολοκληρωθεί πριν από το τέλος του έτους.

Η συμφωνία, σύμφωνα με το αμερικανικό μέσο, επιτεύχθηκε έπειτα από μήνες απειλών, μυστικών διαβουλεύσεων και έντονης διπλωματικής κινητικότητας. Σε ένα σημείο, μάλιστα, στο παρασκήνιο υπήρξε ανησυχία ότι η υπόθεση θα μπορούσε να προκαλέσει αντιπαράθεση όχι μόνο μεταξύ Ισραήλ και Συρίας, αλλά και να εμπλέξει την Τουρκία.

Το «Site 99» και η πυρηνική κληρονομιά του Ασαντ

Στην καρδιά της υπόθεσης βρίσκεται το μυστικό πυρηνικό πρόγραμμα που είχε αναπτύξει το καθεστώς του Μπασάρ αλ Ασαντ με επίκεντρο τον αντιδραστήρα Αλ Κιμπάρ, στην περιοχή Ντέιρ αλ Ζορ.

Το Ισραήλ βομβάρδισε και κατέστρεψε την εγκατάσταση τον Σεπτέμβριο του 2007. Το 2011, ο IAEA κατέληξε στην εκτίμηση ότι το κτίριο που καταστράφηκε ήταν «πολύ πιθανό» να αποτελούσε πυρηνικό αντιδραστήρα, ο οποίος θα έπρεπε να είχε δηλωθεί στον Οργανισμό. Το Συμβούλιο των Κυβερνητών του IAEA είχε επίσης κρίνει ότι η μη δηλωμένη κατασκευή του συνιστούσε μη συμμόρφωση της Συρίας με τις υποχρεώσεις της βάσει της συμφωνίας διασφαλίσεων της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Οπλων.

Μετά το ισραηλινό πλήγμα, το μεγαλύτερο μέρος του προγράμματος καταστράφηκε, ωστόσο παρέμειναν στη Συρία εγκαταστάσεις έρευνας, ανάπτυξης και αποθήκευσης, οι οποίες παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό ανενεργές, σύμφωνα με το Axios.

Μετά την πτώση του καθεστώτος Ασαντ, η νέα κυβέρνηση της Συρίας άνοιξε έναν διαφορετικό δίαυλο συνεργασίας με τον IAEA για την αντιμετώπιση των εκκρεμοτήτων του παρελθόντος.

Το «Site 99» ήταν μία από τις εγκαταστάσεις που το Ισραήλ παρακολουθούσε στενά τα τελευταία δύο χρόνια.

Τι βρισκόταν αποθηκευμένο στη μυστική εγκατάσταση

Δύο Ισραηλινοί αξιωματούχοι ανέφεραν στο Axios ότι το καθεστώς Ασαντ είχε αποθηκεύσει στο «Site 99» πυρηνικό υλικό που σχετιζόταν με το πρόγραμμα του Αλ Κιμπάρ.

Σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο, μεταξύ των υλικών υπήρχε και yellowcake, συμπυκνωμένο οξείδιο ουρανίου σε μορφή σκόνης, το οποίο αποτελεί ενδιάμεσο προϊόν της επεξεργασίας του μεταλλεύματος ουρανίου και μπορεί, μετά από περαιτέρω επεξεργασία, να ενταχθεί στον κύκλο παραγωγής πυρηνικού καυσίμου.

Στην εγκατάσταση φέρεται επίσης να είχαν μεταφερθεί κατάλοιπα και άλλα υλικά από το Αλ Κιμπάρ.

Κατά την ίδια αμερικανική πηγή, τα συγκεκριμένα υλικά, στην κατάσταση στην οποία βρίσκονται, δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν απευθείας για την κατασκευή πυρηνικού όπλου. Θα μπορούσαν, ωστόσο, να αξιοποιηθούν σε μια λεγόμενη «βρώμικη βόμβα».

Σε αντίθεση με ένα πυρηνικό όπλο, μια «βρώμικη βόμβα» δεν προκαλεί πυρηνική έκρηξη. Πρόκειται για συμβατικό εκρηκτικό μηχανισμό που χρησιμοποιείται για να διασκορπίσει ραδιενεργό υλικό και να μολύνει μια περιοχή.

Το Ισραήλ βομβάρδισε τις εισόδους

Η κατάρρευση του καθεστώτος Ασαντ δημιούργησε νέο πρόβλημα ασφαλείας γύρω από την εγκατάσταση.

Σύμφωνα με Ισραηλινούς αξιωματούχους που επικαλείται το Axios, οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις βομβάρδισαν τις εισόδους του «Site 99» λίγο μετά την πτώση του Ασαντ, προκειμένου να εμποδίσουν την πρόσβαση στο πυρηνικό υλικό.

Για περισσότερο από έναν χρόνο, ΗΠΑ και Ισραήλ συζητούσαν πώς θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν οριστικά το ζήτημα.

Στις συνομιλίες συμμετείχαν ανώτατοι αξιωματούχοι του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας του Λευκού Οίκου και του αντίστοιχου μηχανισμού στο γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού.

Η ισραηλινή πλευρά είχε καταστήσει σαφές στην Ουάσιγκτον ότι δεν θα αποδεχόταν την παραμονή του πυρηνικού υλικού στην εγκατάσταση.

Μάλιστα, σύμφωνα με Ισραηλινούς αξιωματούχους, είχε διατυπωθεί ακόμη και απειλή νέου βομβαρδισμού, εάν το υλικό δεν απομακρυνόταν ή εάν προέκυπταν ενδείξεις ότι οι νέες συριακές Αρχές επιχειρούσαν να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτό.

Αμερικανός αξιωματούχος, ωστόσο, επιχείρησε να χαμηλώσει τους τόνους, λέγοντας στο Axios ότι, παρά τις ανησυχίες του Ισραήλ, δεν υπήρξε στιγμή κατά την οποία βρισκόταν πραγματικά στο κατώφλι ενός νέου πλήγματος.

Οι Σύροι είπαν ότι δεν γνώριζαν για το πυρηνικό υλικό

Η Ουάσιγκτον και το Ισραήλ κατέληξαν τελικά ότι η λιγότερο επικίνδυνη λύση ήταν να εξασφαλιστεί η συναίνεση της νέας συριακής κυβέρνησης για την απομάκρυνση του υλικού.

Οταν η κυβέρνηση Τραμπ έθεσε το ζήτημα στη Δαμασκό, Σύροι αξιωματούχοι φέρεται να απάντησαν ότι δεν γνώριζαν πως υπήρχε πυρηνικό υλικό στη συγκεκριμένη εγκατάσταση.

«Πολύ λίγοι άνθρωποι στις ΗΠΑ, στο Ισραήλ και στη Συρία γνώριζαν για αυτό», δήλωσε Αμερικανός αξιωματούχος στο Axios, σημειώνοντας παράλληλα ότι η Ουάσιγκτον έχει αναπτύξει μια λειτουργική σχέση συνεργασίας με τη μετα-Ασαντ κυβέρνηση.

Για τη νέα ηγεσία της Συρίας, η επίλυση τέτοιων εκκρεμοτήτων έχει και ευρύτερη σημασία. Ο Τσαρλς Λίστερ, ερευνητής του Middle East Institute, σημείωσε στο Axios ότι η κυβέρνηση επιδιώκει να κλείσει ευαίσθητους φακέλους που κληρονόμησε από το προηγούμενο καθεστώς, μεταξύ των οποίων εκείνους για τα πυρηνικά και χημικά όπλα, καθώς θα μπορούσαν να υπονομεύσουν την προσπάθειά της να αποκαταστήσει τη διεθνή θέση της χώρας.

Οι ύποπτες κινήσεις και ο φόβος για τουρκική εμπλοκή

Η κατάσταση έγινε πολύ πιο επικίνδυνη πριν από μερικές εβδομάδες.

Ισραηλινοί που παρακολουθούσαν την εγκατάσταση εντόπισαν κινήσεις στην περιοχή, οι οποίες δημιούργησαν την υποψία ότι η νέα συριακή κυβέρνηση ίσως υπαναχωρούσε από τις προηγούμενες συνεννοήσεις και προσπαθούσε να αποκτήσει πρόσβαση στο πυρηνικό υλικό.

Σύμφωνα με το Axios, στο Ισραήλ υπήρξαν ακόμη και φόβοι ότι η Τουρκία βοηθούσε τη συριακή κυβέρνηση να αποκτήσει πρόσβαση στα υλικά. Η κυβέρνηση Τραμπ ζήτησε τότε από το Ισραήλ να μην προχωρήσει σε καμία ενέργεια και έφερε ενεργά τον IAEA στις διαβουλεύσεις.

Η μυστική συμφωνία των τελευταίων εβδομάδων

Η διπλωματική κινητοποίηση κατέληξε, σύμφωνα με το Axios, σε συμφωνία που υπογράφηκε πριν από περίπου τρεις εβδομάδες μεταξύ του IAEA και της συριακής κυβέρνησης και προβλέπει την απομάκρυνση του πυρηνικού υλικού από το «Site 99».

Ο Λευκός Οίκος, ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας και το γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού αρνήθηκαν να σχολιάσουν το δημοσίευμα.

Η επιχείρηση, πάντως, δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί: το υλικό παραμένει στη μυστική εγκατάσταση.

«Πιστεύουμε ότι όλοι είναι ικανοποιημένοι με το αποτέλεσμα», είπε Αμερικανός αξιωματούχος στο Axios, εκφράζοντας την ελπίδα ότι η απομάκρυνση θα ξεκινήσει σύντομα και θα έχει ολοκληρωθεί πριν από το τέλος του 2026.

Με πληροφορίες από Axios