Η εικόνα από το Νεπάλ έμοιαζε με σκηνικό καταστροφής από ένα εφιαλτικό μέλλον: νερό, βράχοι, πάγος και λάσπη να κατεβαίνουν με ορμή μέσα από μια ορεινή κοιλάδα, παρασύροντας σπίτια, δρόμους και γέφυρες, αφήνοντας πίσω χιλιάδες νεκρούς. Οι επιστήμονες εξακολουθούν να προσπαθούν να εξακριβώσουν τι προκάλεσε την καταστροφή, ωστόσο οι πρώτες εκτιμήσεις συγκλίνουν σε μια μεγάλη κατάρρευση βράχων κάτω από ή δίπλα σε παγετώνα. Η κατάρρευση παρέσυρε παγετωνικό υλικό –δηλαδή υλικά και πετρώματα που μεταφέρονται και αποτίθενται από τη δράση ενός παγετώνα– και πυροδότησε μια βίαιη αλληλουχία γεγονότων κατά μήκος της κοιλάδας. Πίσω από την πιθανή κατάρρευση του παγετώνα, η κλιματική αλλαγή.

Mπορεί ένα ανάλογο φαινόμενο να συμβεί στην Ευρώπη; «Δυνητικά, ναι», απαντά στην «Κ» ο Ματίας Χους, παγετωνολόγος και διευθυντής του GLAMOS, του Ελβετικού Δικτύου Παρακολούθησης των Παγετώνων. «Οι Αλπεις είναι παρόμοιες ως προς το ανάγλυφο με τα Ιμαλάια και είναι επίσης πυκνοκατοικημένες». Το παράδειγμα του Μπλάτεν στην Ελβετία, τον Μάιο του 2025, είναι για τον ίδιο η πιο σαφής υπενθύμιση ότι μεγάλες καταρρεύσεις μπορούν να συμβούν και στην καρδιά της Ευρώπης.

Ο Ολαφ Εϊσεν, καθηγητής Παγετωνολογίας στο Alfred Wegener Institute στη Γερμανία, είναι πιο προσεκτικός ως προς την κλίμακα. Ενα γεγονός αντίστοιχου μεγέθους με εκείνο του Νεπάλ δεν προβλέπεται ως πολύ πιθανό για τις Αλπεις, εξηγεί, κυρίως επειδή τα ευρωπαϊκά βουνά είναι χαμηλότερα. Ο μηχανισμός, όμως, μπορεί να είναι παρόμοιος: Κατάρρευση βράχων σε συνδυασμό με αποσταθεροποίηση παγετώνα, με υλικά που κινούνται απότομα προς τις κοιλάδες. «Η Ευρώπη δεν βρίσκεται έξω από τη ζώνη κινδύνου, παρ’ όλα αυτά διαθέτει πολύ περισσότερα μέσα για να τον εντοπίσει εγκαίρως», όπως τονίζει. 

«Οι παγετώνες προειδοποιούν»

Οι παγετώνες είναι από τα πιο καθαρά «αρχεία» της κλιματικής αλλαγής. «Η απώλεια των παγετώνων είναι μόνο μία έκφραση της κλιματικής κρίσης. Αλλά είναι μια πολύ ορατή και εύκολα κατανοητή κρίση», λέει ο Χους. «Το λιώσιμο των παγετώνων μπορεί να καταστήσει σαφές σε όλους ότι το κλίμα αλλάζει με απίστευτα γρήγορο ρυθμό και θέτει σε κίνδυνο τη βάση της ζωής μας». Ο Εϊσεν συμφωνεί ότι οι ορεινοί παγετώνες υπήρξαν από τους πρώτους ξεκάθαρους δείκτες της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Οι επιστήμονες διαθέτουν μακρές σειρές μετρήσεων και, ιδιαίτερα από το 1980 και μετά, το μήνυμα είναι σαφές. Οι παγετώνες χάνουν κάθε καλοκαίρι πολύ περισσότερη μάζα από όση ανακτούν με το χιόνι του χειμώνα. «Για αυτό θεωρούμε τους παγετώνες ένα από τα σαφή σύμβολα της κλιματικής αλλαγής και τους παρακολουθούμε στενά», σημειώνει.

Στην Ελβετία, όπου βρίσκεται περίπου το μισό του παγετωνικού όγκου των Αλπεων, οι αλλαγές είναι πλέον δύσκολο να αγνοηθούν. Η χώρα φιλοξενεί περίπου 1.400 παγετώνες. Οι μικρότεροι είναι οι πιο ευάλωτοι ενώ, όπως λέει ο Χους, περίπου 20 έως 30 χάνουν εντελώς τον εναπομείναντα πάγο τους μέσα σε ένα μόνο καλοκαίρι. Η φετινή περίοδος 2025-2026 είναι ενδεικτική. «Οι παγετώνες “βγήκαν”από τον χειμώνα με πολύ λιγότερο χιόνι, άρα με μικρότερο προστατευτικό στρώμα πάνω από τον γυμνό πάγο. Στη συνέχεια ήρθαν έντονα κύματα ζέστης. Μπορούμε ήδη να δηλώσουμε, πριν δούμε τα συγκεντρωτικά αποτελέσματα, ότι η απώλεια μάζας των παγετώνων είναι ακραία, για άλλη μια χρονιά», λέει ο Χους. 

Οι μετρήσεις που έκανε ο ίδιος και η ομάδα του είναι αποκαλυπτικές. Στον παγετώνα του Ροδανού, ο Χους και οι συνεργάτες του κατέγραψαν αραίωση του πάγου κατά περίπου ένα μέτρο μέσα σε μόλις δέκα ημέρες του Ιουνίου. Ψηλότερα, στον Παγετώνα Αλέτς (Great Aletsch), τον μεγαλύτερο παγετώνα των Αλπεων, το χιόνι ήταν υγρό και έλιωνε ακόμη και σε υψόμετρο πάνω από 3.400 μέτρα. «Πραγματικά, συνθήκες που δεν περιμένεις να δεις σε αυτό το υψόμετρο».

Η Ευρώπη δεν είναι η μόνη που βλέπει τους παγετώνες της να υποχωρούν. Παγκοσμίως απομένουν περίπου 200.000 παγετώνες και σήμερα χάνονται περίπου 750 κάθε χρόνο. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτός ο αριθμός δεν προβλέπεται να παραμείνει σταθερός. Καθώς η υπερθέρμανση συνεχίζεται, οι απώλειες αναμένεται να επιταχυνθούν. Σε ένα σενάριο όπου οι σημερινές πολιτικές οδηγούν σε αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας περίπου κατά 2,7 βαθμούς Κελσίου, οι ετήσιες απώλειες παγετώνων θα μπορούσαν να φτάσουν περίπου τις 3.000 το 2040 και να παραμείνουν σε αυτό το επίπεδο έως περίπου το 2060.

Απεικόνιση του τρέχοντος ισοζυγίου μάζας των σημαντικότερων ελβετικών παγετώνων που παρακολουθούνται (μεγάλες κουκκίδες) σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς 2010–2020. Για τους υπόλοιπους παγετώνες (μικρές κουκκίδες), οι τιμές παρουσιάζονται βάσει υπολογισμών μοντέλων.

Είναι πιθανόν πως μέχρι το τέλος του αιώνα περίπου το 80% των σημερινών παγετώνων θα έχει εξαφανιστεί. Αντίθετα, σε ένα σενάριο γρήγορης μείωσης των εκπομπών και περιορισμού της θέρμανσης στον 1,5 βαθμό, οι απώλειες θα εξακολουθούσαν να είναι πολύ μεγάλες, αλλά ο ρυθμός τους θα μπορούσε να αρχίσει να υποχωρεί μετά το 2040. Οι Aλπεις βρίσκονται ανάμεσα στις περιοχές που θα αλλάξουν νωρίτερα από τις υπόλοιπες. Μελέτες εκτιμούν ότι η περιοχή μπορεί να φτάσει σε μέγιστο ρυθμό εξαφάνισης παγετώνων μέσα στα επόμενα χρόνια, και περισσότεροι από 100 ενδέχεται να χαθούν οριστικά έως το 2033.

Χωρίς τη φυσική «δεξαμενή» νερού

Ωστόσο το λιώσιμο του πάγου δεν αφορά μόνο την «εικόνα» ενός βουνού. Αφορά το νερό που χρησιμοποιούν πόλεις, χωριά, καλλιέργειες, ενεργειακές υποδομές και βιομηχανίες. «Οι παγετώνες λειτουργούν σαν φυσικές δεξαμενές. Το χιόνι πέφτει τον χειμώνα και αποθηκεύεται ψηλά στο βουνό. Οταν οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν, το νερό απελευθερώνεται σταδιακά μέσα από ρυάκια και ποτάμια. Αυτή η λειτουργία είναι ιδιαίτερα σημαντική στις θερμές και ξηρές περιόδους, όταν οι άλλες πηγές νερού περιορίζονται» εξηγεί ο Χους. Παρέχουν νερό κατά τη διάρκεια ζεστών και ξηρών περιόδων, οι οποίες αναμένεται να γίνουν όλο και πιο συχνές στο εγγύς μέλλον», εξηγεί ο Χους. «Με την εξαφάνισή τους χάνεται αυτή η δυνατότητα εξισορρόπησης και η ροή των ποταμών γίνεται πιο ασταθής, με συνέπειες για την ύδρευση και την άρδευση».

Οι παγετώνες των Αλπεων συμβάλλουν στην τροφοδοσία νερού που χρησιμοποιείται για πόση, γεωργία, υδροηλεκτρική παραγωγή και ακόμη και για την ψύξη πυρηνικών σταθμών. «Δεν είναι κάτι που θα συμβεί σε 100 χρόνια. Μιλάμε για 10, 20 χρόνια από τώρα», προειδοποιεί ο επιστήμονας. Ο Εϊσεν τοποθετεί το ζήτημα σε ευρύτερη γεωγραφική κλίμακα. «Στην κεντρική Ευρώπη, μακριά από τις Aλπεις, το ποσοστό του νερού των ποταμών που προέρχεται άμεσα από παγετωνική τήξη είναι σχετικά μικρό, συχνά κάτω από 10%. Σε ξηρότερες περιοχές όμως, όπως η Κεντρική Ασία ή τμήματα της Νότιας Αμερικής, η εξάρτηση είναι πολύ μεγαλύτερη». Και στη Βολιβία, όπως σημειώνει, η συρρίκνωση των παγετώνων έχει ήδη μειώσει τη δυνατότητά τους να λειτουργούν ως φυσικές αποθήκες νερού κατά την ξηρή περίοδο.

Σύμφωνα με τον καθηγητή υπάρχει και μια δεύτερη σημαντική συνέπεια. Καθώς οι παγετώνες λιώνουν συμβάλλουν στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Ο Εϊσεν εκτιμά ότι η συνολική συμβολή τους μπορεί να φτάσει περίπου τα 20 έως 25 εκατοστά έως το τέλος του αιώνα. Μαζί με το λιώσιμο των μεγάλων παγοκαλυμμάτων της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής και τη θερμική διαστολή των ωκεανών, αυτή η άνοδος επηρεάζει και απειλεί τη ζωή 700 εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σε παράκτιες περιοχές.

Βουνά που «ξεκολλάνε»

Οι επιστήμονες εξηγούν πως η «τήξη» δεν αφαιρεί μόνο μάζα από τον παγετώνα. Μεταβάλλει και τη σταθερότητα του ίδιου του βουνού. Σε μεγάλο υψόμετρο, ο πάγος βρίσκεται συχνά μέσα σε ρωγμές βράχων και λειτουργεί σαν ένα είδος φυσικής «κόλλας». Οταν αυτός ο μόνιμα παγωμένος ιστός θερμαίνεται και λιώνει, οι πλαγιές γίνονται πιο ασταθείς. Αυξάνονται οι πτώσεις βράχων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να προκύψουν μεγάλες καταρρεύσεις ολόκληρων πλαγιών.

Ο Χους επιμένει στην ανάγκη επιστημονικής ακρίβειας. «Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην αποδίδουμε όλες τις μεγάλες κατολισθήσεις άμεσα στην υπερθέρμανση του πλανήτη», τονίζει. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να είναι ένας παράγοντας που πυροδοτεί ή ενισχύει ένα φαινόμενο, αλλά δεν είναι αναγκαστικά η μόνη αιτία.

Το ίδιο υποστηρίζει και ο Εϊσεν για το Νεπάλ. «Είναι πολύ νωρίς για να γίνει μια οριστική απόδοση του πόσο συνέβαλε η κλιματική αλλαγή σε αυτή την καταστροφή. Η επιστημονική κοινότητα θεωρεί πιθανό ότι το μεταβαλλόμενο κλίμα συνέβαλε, αλλά ο βαθμός αυτής της συμβολής απαιτεί περαιτέρω ανάλυση». «Το σημαντικό», επισημαίνει, «είναι ότι βλέπουμε παρόμοιου τύπου φαινόμενα να αυξάνουν σε μέγεθος ή πιθανότητα καθώς το κλίμα θερμαίνεται». 

Τα παραδείγματα δεν περιορίζονται στα Ιμαλάια. Το 2023, μια τεράστια χιονοστιβάδα βράχων και πάγου έπεσε σε φιόρδ της ανατολικής Γροιλνδίας, δημιουργώντας κύματα ύψους περίπου 200 μέτρων. Το 2025, παρόμοια κατάρρευση σε φιορδ της Αλάσκας προκάλεσε τσουνάμι ύψους περίπου 480 μέτρων. Η περιοχή χρησιμοποιείται από κρουαζιερόπλοια και, σύμφωνα με τις αναφορές, το γεγονός ότι το κύμα σημειώθηκε τις πρώτες πρωινές ώρες περιόρισε τον κίνδυνο για ανθρώπινες ζωές. Στις Αλπεις, το Μπλάτεν ανέδειξε μια διαφορετική πλευρά του ίδιου προβλήματος.

Η περίπτωση του Μπλάτεν

Τον Μάιο του 2025, ένα μεγάλο τμήμα του παγετώνα Μπιρτς στην κοιλάδα Λέτσεν της Ελβετίας κατέρρευσε. Περίπου 20 εκατομμύρια τόνοι βράχων, πάγου και άλλων υλικών σκέπασαν μεγάλο μέρος του χωριού Μπλάτεν. Το 90% του χωριού καλύφθηκε από μάζες λάσπης και πάγου. Η καταστροφή ήταν τεράστια, αλλά οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές περιορίστηκαν δραστικά επειδή η περιοχή βρισκόταν υπό παρακολούθηση. Η αυξανόμενη συχνότητα πτώσεων βράχων είχε θέσει σε συναγερμό επιστήμονες και αρχές. Τα δεδομένα έδειξαν ότι πλησίαζε μια μεγάλη κατάρρευση και οι κάτοικοι, μαζί με τα ζώα τους, απομακρύνθηκαν εννέα ημέρες πριν από το γεγονός.

Ο Εϊσεν εξηγεί ότι «αν συμβεί ένα τέτοιο γεγονός, δεν υπάρχει τεχνικός τρόπος να το σταματήσεις. Απλώς θα συμβεί. Αυτό που μπορείς να κάνεις είναι να έχεις ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, ώστε οι άνθρωποι να απομακρυνθούν εγκαίρως. Τα φαινόμενα αυτά συνήθως δεν εμφανίζονται από τη μια στιγμή στην άλλη. Υπάρχουν πρόδρομα σημάδια. Το πρόβλημα είναι ότι πρέπει να μπορείς να τα μετρήσεις». 

Οπως εξηγεί ο καθηγητής στις Αλπεις, οι επικίνδυνοι παγετώνες μπορούν να παρακολουθούνται με δορυφόρους, αισθητήρες, επιτόπιες μετρήσεις, drones και δίκτυα έγκαιρης προειδοποίησης. «Η Ευρώπη έχει τα χρήματα, την τεχνολογία και την πρόσβαση για να το κάνει. Στα Ιμαλάια, οι συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές. Οι παγετώνες είναι πολύ περισσότεροι, η περιοχή τεράστια, οι αποστάσεις μεγάλες και οι υποδομές συχνά περιορισμένες. Είναι πολύ δυσκολότερο να παρακολουθείται συνεχώς κάθε παγετώνας που θα μπορούσε να απειλήσει μια κατοικημένη κοιλάδα. Αυτή είναι μία από τις βασικές διαφορές», τονίζει. «Η κλιματική κρίση είναι παγκόσμια. Η ικανότητα προσαρμογής, όμως, δεν είναι ισότιμη». 

Οι Αλπεις μετά τον πάγο

Ενα δύσκολο ίσως ερώτημα είναι επίσης πώς θα μοιάζουν οι Αλπεις όταν μεγάλο μέρος του πάγου τους δεν θα υπάρχει πια. Ο Εϊσεν περιγράφει ένα τοπίο που θα αλλάξει γρήγορα. Σε ορισμένες περιοχές θα αυξηθούν οι κατολισθήσεις. Εκτάσεις που σήμερα καλύπτονται από πάγο θα γίνουν σταδιακά γυμνό έδαφος, λιβάδια ή δάση. Η γραμμή των δέντρων θα ανεβεί. Πολλοί παγετώνες κάτω από περίπου 3.500 έως 4.000 μέτρα αναμένεται να εξαφανιστούν.

Τα χιονοδρομικά κέντρα θα πάψουν να υπάρχουν, αλλά για τους επιστήμονες αυτό είναι μάλλον ασήμαντο. Ο ίδιος επιμένει ότι η βαθύτερη μεταβολή θα αφορά τη διαθεσιμότητα νερού στις ορεινές κοιλάδες, την άρδευση, τη βιοποικιλότητα, τα οικοσυστήματα και τελικά τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Η αλλαγή θα αφορά το πώς καλλιεργούνται οι κοιλάδες, πώς παράγεται ενέργεια, πώς σχεδιάζονται οι υποδομές, πώς λειτουργεί ο τουρισμός και πώς οι κάτοικοι προσαρμόζονται σε ένα τοπίο που για αιώνες θεωρούνταν σχεδόν σταθερό. «Κάτι που είδαμε ήδη φέτος το καλοκαίρι σε πολλά μέρη της Ευρώπης, με τη στάθμη των νερών στις λίμνες και στα ποτάμια να υποχωρεί επικίνδυνα». 

Μπορούμε να σώσουμε τους παγετώνες; «Το να γυρίσουμε πίσω τον χρόνο δεν είναι εφικτό», απαντά ο Χους. «Η γρήγορη μείωση των εκπομπών CO2 μπορεί να περιορίσει την περαιτέρω θέρμανση και να σταθεροποιήσει το κλίμα. Αυτό θα βοηθήσει τους παγετώνες και θα μειώσει την ταχύτητα της υποχώρησής τους. Δεν μπορούμε όμως να τους σώσουμε στην παρούσα κατάσταση και πολλοί παγετώνες, ειδικά σε οροσειρές με μικρότερους παγετώνες όπως οι Αλπεις, θα εξαφανιστούν εντελώς».

Η προσαρμογή, προσθέτει, είναι πλέον αναπόφευκτη. «Ηδη τώρα βλέπουμε αυτή την αλλαγή στο τοπίο. Μπορούμε και πρέπει να προσαρμοστούμε σε αυτήν. Αλλά δεν θα είναι εύκολο, καθώς τα γνωστά πρότυπα για το πώς ζούσαν οι άνθρωποι στα βουνά θα αλλάξουν». Ο Εϊσεν είναι πιο αισιόδοξος. Η επιστημονική κοινότητα, όπως λέει, έχει δείξει τι μπορεί να γίνει. «Η μείωση των εκπομπών, η απομάκρυνση CO2 από την ατμόσφαιρα και η επένδυση σε καθαρότερες μορφές ενέργειας είναι πολύ φθηνότερες λύσεις από το κόστος της προσαρμογής και της διαχείρισης ολοένα μεγαλύτερων φυσικών καταστροφών». Οπως τονίζει, δεν υπάρχει ένα μοναδικό «σημείο χωρίς επιστροφή». «Ποτέ δεν είναι πολύ αργά. Δεν είναι σαν έναν διακόπτη που μόλις τον γυρίσεις όλα κινούνται ανεξέλεγκτα. Βρισκόμαστε μέσα σε μια διαδικασία και μπορούμε πάντα να ανατρέψουμε αυτή τη διαδικασία».

Οι παγετώνες, ωστόσο, υπενθυμίζουν πόσο γρήγορα τρέχει ο χρόνος. Στις Αλπεις, κάθε καλοκαίρι ο πάγος λεπταίνει. Βράχοι που παρέμεναν καλυμμένοι επί δεκαετίες ή αιώνες αποκαλύπτονται. Ροές νερού αλλάζουν. Λιβάδια εμφανίζονται εκεί όπου πριν υπήρχε μόνο λευκό. Ο Χους αντικρίζει ήδη το μέλλον. «Δεν χρειάζεται κάποιος να διαβάσει ένα μοντέλο ή να περιμένει το 2100 για να δει την αλλαγή. Μπορεί απλώς να κοιτάξει το βουνό».