«Δεν είναι θέμα εύκολης νίκης λόγω της ανυπαρξίας ανθυποψηφίου. Είναι και παραμένει ιστορικής εθνικής σημασίας. Είναι η επιστράτευσις του ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ για να συνεχίση και να ολοκληρώση το έργον του». Αυτά αναφέρει, μεταξύ άλλων, η προκήρυξη με τίτλο «Κανείς να μη λείψη από τις κάλπες» και απευθυνόταν στους Εθνικόφρονες, της Κεντρικής Επιτροπής Εκλογικού Αγώνος, της 17ης Φεβρουαρίου 1968 (ονομασία που άλλαξε με την εγκύκλιο αρ. 9, της 18ης Φεβρουαρίου 1968, και έγινε Κεντρική Εκλογική Επιτροπή).

Μπορεί λοιπόν οι εκλογές της 25ης Φεβρουαρίου 1968 να ήταν μία εύκολη μάχη για τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο, ωστόσο ήταν μία μάχη που έπρεπε να είναι νικητήρια και γι’ αυτό άπασες οι πολιτικές δυνάμεις που τον στήριζαν όφειλαν να κάνουν ό,τι ήταν δυνατόν ώστε τίποτε να μην πάει λάθος. Σημειώνεται ότι οι εκλογές του 1965 είχαν αναβληθεί εξαιτίας των δικοινοτικών ταραχών του 1963/1964, και η θητεία του Προέδρου Μακαρίου είχε παραταθεί για τρία χρόνια, με απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων, στις 23 Ιουλίου 1965.

Στην εκλογική μάχη της 25ης Φεβρουαρίου τον αρχιεπίσκοπο Μακάριος υποστήριζαν το Πατριωτικόν Μέτωπον του Γλαύκου Κληρίδη και το ΑΚΕΛ και ανθυποψήφιος του Μακαρίου ο ψυχίατρος Τάκης Ευδόκας, επιλογή της «Συντονιστικής Επιτροπής των Ενωτικών Αγωνιστών», του οποίου η υποψηφιότητα ανακοινώθηκε στον Τύπο στις 9 Φεβρουαρίου, δύο μόνο εβδομάδες πριν από την Κυριακή των εκλογών (η προθεσμία ήταν η 15η Φεβρουαρίου 1968, έως τη 12η μεσημβρινή). Στο επίκεντρο των προεκλογικών συζητήσεων τέθηκε έντονα το θέμα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, με τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο να κάνει λόγο για την πολιτική του «εφικτού» αντί εκείνης του «ευκταίου», δηλαδή την Ένωση.

Ενδιαφέρουσα για τον λόγο που ο Μακάριος προσέφυγε στις εκλογές είναι η ομιλία του Γλαύκου Κληρίδη στο μνημόσυνο του ήρωα Μιχαλάκη Μακρίδη στο Λευκόνοικο, στις 18 Φεβρουαρίου 1968: «[...] Ετονίσαμεν επανειλημμένως ότι δεν είναι δυνατόν να προβλεφθή σύντομος λύσις [σ.σ. του κυπριακού προβλήματος] [...] Ετόνισεν ότι θεωρεί τον εαυτόν του ότι υπόκειται [σ.σ. ο Μακάριος] εις την υποχρέωσιν της επιστρατεύσεως και ότι θα καταβάλη όλας τας δυνάμεις του διά να φανή αντάξιος των προσδοκιών του λαού». Όσο για τον ανθυποψήφιο του Μακαρίου, τον Τάκη Ευδόκα, ο Γλαύκος Κληρίδης είπε: «[...] Ουδείς δύναται να διανοηθή ότι εις κρισίμους στιγμάς του Κυπριακού αγώνος θα επιστρατευθή νεοσύλλεκτος διά να ανατεθή εις αυτόν η αρχηγία. Επιστρατεύονται οι νεοσύλλεκτοι διά να προσφέρουν εις τας τάξεις των αγωνιζομένων αλλ’ ουχί διά να ανέλθουν εν μια και μόνον νυκτί εις το αξίωμα του αρχηγού».

Εγκύκλιος αρ. 7 του Γενικού Οργανωτικού Γραφείου της 14ης Φεβρουαρίου: «Να διεξαχθή λε πτομερής έρευνα διά την καταχώ ρησιν επί των καταλόγων των εξής χαρακτηριστικών σημείων: ψηφίον Η = Ημέτερος, Κ = Κομμουνισταί, Α = Αντίπαλος, Ο = Ουδέτερος». 

Να είναι πρόσωπα ώριμα

Για την επανεκλογή του αρχιεπισκόπου Μακαρίου εργάστηκαν πυρετωδώς δύο κεντρικά εκλογικά επιτελεία, του Πατριωτικού Μετώπου και του ΑΚΕΛ. Μερικές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το κλίμα των προεδρικών εκλογών του 1968 μπορούμε να πάρουμε από τη δομή του εκλογικού επιτελείου του Πατριωτικού Μετώπου, το οποίο δούλεψε εντατικά, αν και –όπως ήδη αναφέρθηκε– η νίκη ήταν εξασφαλισμένη: Διαβάζουμε στην εγκύκλιο αρ. 4 του Γενικού Οργανωτικού Γραφείου της 14^η2 Φεβρουαρίου: «Παρά τας δοθείσας προς υμάς κατά τη χθεσινήν σύσκεψιν οδηγίας περί επανδρώσεως των επαρχιακών Γραφείων και συνεχούς λειτουργίας τούτων, εν τούτοις εις επανειλημμένας σήμερον προσπαθείας μας να επικοινωνήσωμεν μαζί σας διεπιστώσαμεν ότι ουδείς εξ υμών ευρίσκετο εις τα ορισμένα Κέντρα. Αι απομένουσαι μέχρι της διεξαγωγής των εκλογών ημέραι είναι ελάχισται, η δε εργασία η οποία πρέπει να επιτελεσθή τεραστία».

Εννοείται πως η διαφώτιση του εκλογικού σώματος ήταν σημαντική, όσο και αν ο Μακάριος μάλλον δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη διαφήμιση: Διαβάζουμε στην εγκύκλιο αρ. 2 του Γραφείου Τύπου και Διαφωτίσεως της 16^ης Φεβρουαρίου: «Άμα τη λήψει της παρούσης οργανώσατε εις τας πόλεις, τα προάστεια και τα χωρία ειδικάς ομάδας, έργον των οποίων θα είναι η διανομή φυλλαδίων, ανάρτησις πανώ, τοιχοκόλλησις συνθημάτων και άλλα συναφή». Σε αυτή την εγκύκλιο αναφέρεται ρητά πως οι επικεφαλής των ομάδων θα πρέπει να είναι πρόσωπα ώριμα, «τα οποία να ασκούν τον προσήκοντα έλεγχον επί των μελών των» και «Εφιστάται ιδιαιτέρως η προσοχή σας εις την αποφυγήν οιωνδήποτε προκλήσεων ή επεισοδίων»... πράγμα που δυστυχώς δεν απετράπη, μιας και σημειώθηκαν διάφορα έκτροπα, με αποκορύφωμα την ακύρωση της τελικής προεκλογικής συγκέντρωσης του Τάκη Ευδόκα στην πλατεία Σωλομού στις 23 Φεβρουαρίου 1968, με γιαουρτώματα, και επιθέσεις στην αντιπολιτευόμενη εφημερίδα «Πατρις».

Να διεξαχθή λεπτομερής έρευνα

Στόχος κάθε διεκδικητή μιας εκλογικής νίκης είναι η αθρόα προσέλευση των ψηφοφόρων και η φυσικά η ψήφισή του και σε αυτό στοχεύει και η εγκύκλιος αρ. 4 του Γραφείου Μεταφορών και Διαβιβάσεων της 17^ης Φεβρουαρίου: «Να μεταφερθούν όλοι οι άρρωστοι από τας οικίας των ή τα νοσοκομεία εις το εκλογικόν κέντρον διά να ψηφίσουν, β) να μεταφερθούν εις τα εκλογικόν κέντρον όλοι οι γέροντες και σχετικώς ανάπηροι, γ) να μεταφερθούν όλοι όσοι διαμένουν μακράν του εκλογικού κέντρου και δυσκολεύονται να εύρουν μέσον μεταφοράς»... και για τα οχήματα που θα μετέφεραν εκλογείς ή θα χρησιμοποιούντο άλλως πως μας ενημερώνει η εγκύκλιος αρ. 5 του Γραφείου Μεταφορών της 21ης Φεβρουαρίου: «Εσωκλείομεν φωτογραφίας του Μακαριωτάτου προς τον σκοπόν, όπως τοποθετηθούν επί όλων των αυτοκινήτων, τα οποία χρησιμοποιούνται διά τη μεταφοράν ψηφοφόρων και των αυτοκινήτων των ημετέρων οι οποίοι παντοιοτρόπως θα προσφέρουν τας υπηρεσίας των κατά την ημέραν της ψηφοφορίας»... και μιας και αναφέρθηκε η λέξη «ημέτεροι» έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον η εγκύκλιος αρ. 7 του Γενικού Οργανωτικού Γραφείου της 14ης Φεβρουαρίου: «Ειδικόν συνεργείον πρέπει να αναλάβη πάραυτα την δακτυλογράφησιν των καταλόγων [σ.σ. εκλογικών]» και πιο κάτω: «Να διεξαχθή λεπτομερής έρευνα διά την καταχώρησιν επί των καταλόγων των εξής χαρακτηριστικών σημείων: ψηφίον Η = Ημέτερος, Κ = Κομμουνισταί, Α = Αντίπαλος, Ο = Ουδέτερος». Στον χειρόγραφο εκλογικό κατάλογο της Αγίας Ειρήνης Κερύνειας συναντάμε στη στήλη «Παρατηρήσεις», τα πιο πάνω σημεία. Σε άλλους δακτυλογραφημένους εκλογικούς καταλόγους, άλλων κοινοτήτων της επαρχίας Κερύνειας δεν βρίσκουμε αυτές τις παρατηρήσεις.

Η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή είχε φροντίσει για κάθε τι που αφορούσε την εκλογική διαδικασία, εκδίδοντας, το κάθε γραφείο, αριθμό εγκυκλίων καθώς και οδηγίες, όπως αυτές της 20ής Φεβρουαρίου, «διά τα μέλη των συνεργείων εκπροσώπων Μακαρίου, άτινα θα λειτουργούν έξωθι των εκλογικών κέντρων» με 14 σημεία και της 21^ης Φεβρουαρίου με τον τίτλο «Οδηγίαι διά τους εκπροσώπους του Μακαριωτάτου εις τας κάλπας», με την προεκλογική περίοδο να έχει διάρκεια δύο εβδομάδες. Τελικά, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος επικράτησε με το συντριπτικό ποσοστό του 96,26% των ψήφων, έναντι 3,74% του Τάκη Ευδόκα, επί 247.653 ψηφοφόρων, στη δεύτερη εκλογική διαδικασία για ανάδειξη προέδρου της Δημοκρατίας. Ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος άμα τω ακούσματι της εκλογής του δήλωσε μεταξύ άλλων: «[...] Την τιμήν της επανεκλογής μου αποδέχομαι ως εθνικήν επιταγήν και υποχρέωσιν να συνεχίσω την προσφοράν των υπηρεσιών μου προς τον Κυπριακόν λαόν, όστις διανύει σήμερον την πλέον ίσως κρίσιμον καμπήν της ιστορίας του [...]», και οι κρίσιμες στιγμές συνεχίζουν 58 χρόνια μετά...

Σημ.: Οι πληροφορίες του άρθρου προέρχονται από το Αρχείο του βουλευτή Κερύνειας του Πατριωτικού Κόμματος και αργότερα του ΔΗΚΟ Ανδρέα Γιάγκου που περιήλθε στην κατοχή μας.