«Η ανακοίνωση της επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών έχει αυξήσει τις εντάσεις στην περιοχή και αποτελεί μια μη εποικοδομητική και προκλητική εξέλιξη», ανέφερε πριν από λίγο το Στέιτ Ντιπάρτμεντ σε νέα επικοινωνία του με την «Καθημερινή», προσθέτοντας με έμφαση ότι «η θέση μας επί του ζητήματος αυτού δεν έχει αλλάξει».

Στη νέα διευκρινιστική του τοποθέτηση, το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών επανέλαβε επίσης τις βασικές θέσεις που είχε διατυπώσει στην απάντησή του προς την «Κ» στις 21 Οκτωβρίου, επισημαίνοντας ότι «ενθαρρύνουμε όλες τις χώρες, συμπεριλαμβανομένων των εταίρων μας στην Ανατολική Μεσόγειο, να επιλύουν τις διαφορές τους σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες μέσω διαπραγματεύσεων με καλή πίστη». Στη νέα δήλωση προστίθεται και η φράση «και να αποφεύγουν οποιαδήποτε προκλητική συμπεριφορά».

Η τοποθέτηση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ αναφέρει παράλληλα ότι «η Ελλάδα και η Τουρκία είναι αμφότερες σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. Τις ενθαρρύνουμε να διεξάγουν διμερή διάλογο για την αντιμετώπιση οποιωνδήποτε σημείων διαφωνίας μεταξύ τους. Η ειρηνική επίλυση τέτοιων διαφορών ανοίγει τον δρόμο για εμπορικές επενδύσεις και ερευνητικές δραστηριότητες που θα ωφελήσουν ολόκληρη την περιοχή».

Η απάντηση που έδωσε στην «Κ» την περασμένη εβδομάδα το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών προκάλεσε δυσαρέσκεια και προβληματισμό, οδηγώντας σε κινητοποίηση της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον, η οποία, σε συνεργασία με το Ελληνοαμερικανικό Συμβούλιο Ηγεσίας (HALC), συμμάχους του στο Κογκρέσο και αμερικανοεβραϊκές οργανώσεις, επιδίωξε να εξασφαλίσει πρόσθετες διευκρινίσεις από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Η βασική ανησυχία ήταν ότι η αμερικανική πλευρά, αποφεύγοντας να τοποθετηθεί επί της ουσίας του τουρκολιβυκού μνημονίου και περιοριζόμενη σε γενικές αναφορές στην ανάγκη διαλόγου και διαπραγματεύσεων, άφηνε περιθώρια για παρερμηνείες της στάσης της. Ειδικότερα, η απουσία σαφούς αμερικανικής τοποθέτησης θα μπορούσε να εκληφθεί από την Τουρκία και τη Λιβύη ως σιωπηρή αποδοχή των διεκδικήσεών τους.

Στο πλαίσιο της κινητοποίησης στην Ουάσιγκτον, η «Κ» επανήλθε στο ζήτημα, επισημαίνοντας τη δυσαρέσκεια που προκάλεσε η αρχική αμερικανική τοποθέτηση, ιδιαίτερα μετά την επιτυχημένη διεξαγωγή του Στρατηγικού Διαλόγου και την επίσκεψη του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι μια συμπληρωματική τοποθέτηση θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση των ανησυχιών που είχαν ανακύψει και στην αποφυγή παρερμηνειών ως προς τη στάση της Ουάσιγκτον στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τις τελευταίες ημέρες στους κόλπους του ελληνοαμερικανικού λόμπι, ο προβληματισμός απέκτησε και μια πρόσθετη διάσταση, καθώς το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα ελληνοτουρκικών διαφορών, αλλά αγγίζει άμεσα και αμερικανικά οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα. Η παρουσία της Chevron σε θαλάσσια οικόπεδα νοτίως της Κρήτης, οι ερευνητικές δραστηριότητες της ExxonMobil και η στρατηγική σημασία της Σούδας διαμορφώνουν ένα πλαίσιο, εντός του οποίου η απουσία σαφούς αμερικανικής τοποθέτησης αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Οπως επισήμανε το Ελληνοαμερικανικό Συμβούλιο Ηγεσίας (HALC) στην επιστολή του προς τον Μάρκο Ρούμπιο, η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει ότι η επίλυση των θαλάσσιων διαφορών δημιουργεί προϋποθέσεις για επενδύσεις και έρευνες, αποφεύγει όμως να αντιμετωπίσει την αντίστροφη διάσταση του προβλήματος: ότι η διατήρηση αμφισβητούμενων διεκδικήσεων μπορεί να υπονομεύσει την ασφάλεια δικαίου και την προβλεψιμότητα που χρειάζονται οι ίδιες οι αμερικανικές εταιρείες για να προχωρήσουν σε επενδύσεις μεγάλης κλίμακας.

Η αμερικανική τοποθέτηση της 21ης Οκτωβρίου σηματοδοτούσε μάλιστα σαφέστατη υποχώρηση από την προηγούμενη δημόσια ρητορική της Ουάσιγκτον σε σχέση με το θέμα. Υπενθυμίζεται πως τον Δεκέμβριο του 2019, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ είχε χαρακτηρίσει τη συμφωνία «μη βοηθητική και προκλητική», επισημαίνοντας ότι είχε αυξήσει τις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Στις 15 Ιανουαρίου 2020, είχε διευκρινίσει ότι το διεθνές δίκαιο, όπως αποτυπώνεται στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, αναγνωρίζει γενικά στα νησιά δικαιώματα σε Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και υφαλοκρηπίδα, όπως και στις ηπειρωτικές περιοχές, ενώ είχε αναγνωρίσει ότι η Ελλάδα διαθέτει επικαλυπτόμενες θαλάσσιες αξιώσεις στην περιοχή που καλύπτει το μνημόνιο.

Ακόμη πιο σαφής υπήρξε η τοποθέτηση του τότε αρμόδιου υφυπουργού Εξωτερικών για τους Ενεργειακούς Πόρους, Φράνσις Φάνον, στις 2 Ιουνίου 2020, ο οποίος είχε υπογραμμίσει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν μπορούσε, από νομικής άποψης, να επηρεάσει τα δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις τρίτων κρατών, όπως η Ελλάδα, προσθέτοντας χαρακτηριστικά ότι «δεν υπάρχει εξίσωση» των δύο περιπτώσεων. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 5 Ιουνίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ είχε επαναλάβει την ίδια θέση, χαρακτηρίζοντας εκ νέου τη συμφωνία «προκλητική και μη βοηθητική».

Κατά τη διακυβέρνηση Μπάιντεν, στις 4 Οκτωβρίου 2022, μετά την υπογραφή νέου τουρκολιβυκού μνημονίου συνεργασίας για τους υδρογονάνθρακες, το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών είχε υπενθυμίσει ότι η προσωρινή κυβέρνηση της Τρίπολης δεσμευόταν από τον πολιτικό οδικό χάρτη της Λιβύης να αποφεύγει συμφωνίες που θα μπορούσαν να διαταράξουν τις εξωτερικές σχέσεις της χώρας ή να δημιουργήσουν μακροπρόθεσμες υποχρεώσεις. Τον Ιανουάριο του 2023, με αφορμή τη συζήτηση για ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ είχε επαναλάβει ότι τα ζητήματα θαλάσσιας οριοθέτησης πρέπει να επιλύονται ειρηνικά και σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, υπογραμμίζοντας παράλληλα την ανάγκη σεβασμού της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας όλων των κρατών.