Γράφει η Μαρίνα Καρπόζηλου
Τι απέγιναν οι Σειρήνες όταν το πλοίο του Οδυσσέα απομακρύνθηκε; Η σκηνή είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες του ομηρικού έπους. Δεμένος στο κατάρτι, ο Οδυσσέας ακούει το τραγούδι τους, ενώ οι σύντροφοί του κωπηλατούν με τα αυτιά κλεισμένα με κερί.
Εκείνες τον καλούν να σταματήσει το πλοίο και του υπόσχονται ότι γνωρίζουν όσα συνέβησαν στην Τροία, αλλά και όλα όσα συμβαίνουν πάνω στη γη. Ο Οδυσσέας τις ακούει, το πλοίο όμως συνεχίζει την πορεία του. Ο Ομηρος δεν μας λέει ούτε τα ονόματα των Σειρήνων ούτε τι απέγιναν. Μεταγενέστερες πηγές τις κατονομάζουν και συμπληρώνουν την ιστορία τους.
Η Σειρήνα ενσαρκώνει την πολυσημία και την πολυπλοκότητα της Νάπολης. Γι’ αυτό η μορφή της άντεξε μέσα σε τόσους αιώνες ιστορίας
Σε μία εκδοχή του μύθου, ήταν γραφτό να πεθάνουν εάν κάποιος άκουγε το τραγούδι τους και κατάφερνε να περάσει χωρίς να παρασυρθεί. Η αποτυχία τους να παρασύρουν τον Οδυσσέα σήμανε και το τέλος τους. Οι Σειρήνες έπεσαν στη θάλασσα και πέθαναν, όπως όριζε η προφητεία. Ανάμεσά τους ήταν η Παρθενόπη, η Σειρήνα που έμελλε να συνδεθεί για πάντα με τη Νάπολη.
Το σώμα της, σύμφωνα με την παράδοση, παρασύρθηκε έως τις ακτές του σημερινού Κόλπου της Νάπολης. Εκεί οι κάτοικοι της έστησαν τάφο και ο πρώτος ελληνικός οικισμός της περιοχής πήρε το όνομά της.
Πήλινα αφιερώματα που βρέθηκαν στο Sant’Aniello a Caponapoli της Νάπολης. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης (MANN). Φωτογραφία: Livia Pacera
Περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, η Παρθενόπη εξακολουθεί να βρίσκεται παντού στη Νάπολη: στα αρχαία νομίσματα και στις κρήνες, στη θρησκευτική παράδοση, στα τραγούδια και στις τοιχογραφίες της.
Οι Ναπολιτάνοι δεν τη θυμούνται απλώς ως μια μορφή της ελληνικής μυθολογίας, αλλά αναγνωρίζουν σε εκείνη κάτι από την ίδια την ταυτότητά τους. «Η Νάπολη υπήρξε ανέκαθεν μια “πόλη της Σειρήνας”», λέει στην «Κ» ο κ. Φραντσέσκο Σιράνο, γενικός διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νάπολης και ένας από τους επιμελητές της έκθεσης «Parthenope. La Sirena e la città» («Παρθενόπη. Η Σειρήνα και η πόλη»), που θα διαρκέσει έως τις 31 Αυγούστου 2026.
Περισσότερα από 250 έργα, από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα, παρακολουθούν τη διαδρομή της Παρθενόπης από την αρχαία μυθολογία έως τη σύγχρονη street art. Πίσω όμως από τα αντικείμενα και τα αρχαιολογικά ευρήματα βρίσκεται και ένα ευρύτερο ερώτημα: γιατί μια σύγχρονη πόλη εξακολουθεί να αναγνωρίζει τον εαυτό της σε ένα μυθολογικό, υβριδικό πλάσμα;
Ο γενικός διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νάπολης, Φραντσέσκο Σιράνο. Φωτογραφία: Livia Pacera
«Από γεωμορφολογική άποψη, η Νάπολη μοιάζει μετέωρη ανάμεσα στον λόφο και στη θάλασσα, με απέναντί της ένα από τα πιο επικίνδυνα ηφαίστεια, τον Βεζούβιο», λέει ο κ. Σιράνο. «Η πόλη και οι άνθρωποί της μοιράζονται με τον μύθο της Σειρήνας μια αγάπη για τη μουσική και το τραγούδι που δεν αποτελεί απλώς ένα γραφικό στερεότυπο. Η Σειρήνα ενσαρκώνει την πολυσημία και την πολυπλοκότητα της Νάπολης. Γι’ αυτό η μορφή της άντεξε μέσα σε τόσους αιώνες ιστορίας».
Η πόλη παίρνει το όνομά της και εκείνη γίνεται η προστάτιδά της
Κάτω από τη σημερινή Νάπολη, οι ανασκαφές των τελευταίων ετών φέρνουν σταδιακά στο φως τις διαδοχικές ζωές της πόλης. Τα νέα ευρήματα δεν συμπληρώνουν απλώς την εικόνα της αρχαίας Παρθενόπης, αλλά δείχνουν ότι ιδρύθηκε νωρίτερα από όσο πίστευαν οι αρχαιολόγοι.
«Μέχρι πρόσφατα πιστεύαμε ότι οι Ελληνες της Κύμης, της αρχαιότερης ελληνικής αποικίας στην ηπειρωτική Ιταλία, είχαν ιδρύσει την Παρθενόπη ως αποικία τους τον 7ο αιώνα π.Χ.», εξηγεί ο κ. Σιράνο. Αντικείμενα και θραύσματα που βρέθηκαν στο Πιτσόφαλκονε, στον λόφο όπου αναπτύχθηκε ο πρώτος οικισμός, επιτρέπουν πλέον τη χρονολόγησή του στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. Παράλληλα, αποκαλύπτουν ότι η Παρθενόπη συμμετείχε ήδη σε ένα ευρύ δίκτυο εμπορικών και πολιτισμικών ανταλλαγών. «Το αρχαιολογικό υλικό μαρτυρεί σχέσεις με ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Μικράς Ασίας, αλλά και με τον κόσμο των Ετρούσκων», σημειώνει.
Ανάγλυφο με Σειρήνα από την εκκλησία του Αγίου Πέτρου στο Alba Fucens της Ιταλίας, 12ος αιώνας. Castello Piccolomini, Celano, Συλλογή Torlonia και Μουσείο Θρησκευτικής Τέχνης της Marsica. Φωτογραφία: Livia Pacera
Σημαντικές πληροφορίες για τις κατοπινές φάσεις της πόλης έδωσαν και οι ανασκαφές για την κατασκευή του μετρό, οι οποίες έφθασαν σε στρώματα ιστορίας που ξεκινούν από τη νεολιθική εποχή. «Γνωρίζουμε πλέον ότι η Νεάπολις ιδρύθηκε περίπου μεταξύ του 550 και του 520 π.Χ., βάσει ενός ακριβούς σχεδίου που αξιοποιούσε τη θέση της σε σχέση με τη θάλασσα και τους ανέμους», λέει ο κ. Σιράνο. Η Παρθενόπη και η Νεάπολις –η «Νέα Πόλη»– δεν ήταν, επομένως, ο ίδιος οικισμός. Η πρώτη αναπτύχθηκε στο Πιτσόφαλκονε, ενώ η δεύτερη ιδρύθηκε αργότερα και σε μικρή απόσταση, με οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο. Ο μύθος της Σειρήνας, ωστόσο, πέρασε από τη μία στην άλλη.
Μελανόμορφος αμφορέας με παράσταση Σειρήνας. Αρχαιολογικό Μουσείο Georges Vallet, Σορέντο. Φωτογραφία: MiC – Εθνικά Μουσεία της Καμπανίας
Η κεφαλή της Παρθενόπης αποτυπώθηκε στα νομίσματα της αρχαίας Νεάπολης, ενώ προς τιμήν της οργανώνονταν δημόσιες τελετές και αγώνες. Γύρω στο 450 π.Χ., ο Αθηναίος ναύαρχος Διότιμος έφθασε στην πόλη επικεφαλής στρατιωτικής αποστολής και, ακολουθώντας έναν χρησμό, πρόσφερε θυσία στη Σειρήνα. «Καθιέρωσε επίσης προς τιμήν της μια λαμπαδηδρομία, έναν αγώνα σκυταλοδρομίας στον οποίο οι αθλητές έτρεχαν κρατώντας αναμμένη δάδα», εξηγεί ο κ. Σιράνο.
Τον 1ο αιώνα μ.Χ. ο αυτοκράτορας Αύγουστος αναβίωσε τον αγώνα, επιχειρώντας με αυτόν τον τρόπο να παρουσιάσει τον εαυτό του ως νέο ιδρυτή της πόλης. Από τις ανασκαφές του μετρό προέρχεται και το κεφάλι ενός αγάλματος της ίδιας περιόδου, εμπνευσμένο από τις απεικονίσεις των Αθηναίων στρατηγών του 5ου αιώνα π.Χ. «Το έχουμε ταυτίσει με αντίγραφο του πορτρέτου του Διότιμου», καταλήγει ο κ. Σιράνο.
Αποψη της έκθεσης. Διακρίνονται νομίσματα της αρχαίας Νεάπολης και η κεφαλή του ναυάρχου Διότιμου. Φωτογραφία: Livia Pacera
«Η μεταμόρφωση από ένα πλάσμα με φτερά και πούπουλα σε ένα πλάσμα με ουρά ψαριού και λέπια»
Η Παρθενόπη που λάτρευαν οι αρχαίοι κάτοικοι της Νεάπολης δεν έμοιαζε με τη γοργόνα που έχουμε σήμερα στο μυαλό μας. Οι αρχαίες Σειρήνες απεικονίζονταν ως πλάσματα με γυναικείο κεφάλι και σώμα πουλιού. Η ουρά ψαριού εμφανίστηκε αιώνες αργότερα. «Η μεταμόρφωση από ένα πλάσμα με φτερά και πούπουλα σε ένα πλάσμα με ουρά ψαριού και λέπια αρχίζει να γίνεται ορατή κατά τον Μεσαίωνα», αναφέρει ο κ. Σιράνο. «Ο πρώτος που περιέγραψε τις Σειρήνες ως γυναίκες-ψάρια ήταν ο Αλντελμος του Μάλμεσμπερι, τον 8ο αιώνα μ.Χ., στο “Liber monstrorum de diversis generibus”». Μαζί με το σώμα τους άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο ασκούσαν τη γοητεία τους. «Στο κείμενο αυτό δεν υπάρχει κανένα ίχνος των γυναικών-πουλιών. Οι Σειρήνες επιστρέφουν στη φύση τους ως κακόβουλες πλανεύτρες που εξαπατούν τους ναυτικούς. Το μέσο της γοητείας τους, όμως, είναι πλέον η ομορφιά τους και όχι ο ήχος της φωνής τους ή η υπόσχεση της γνώσης».
Από επικίνδυνη πλανεύτρα γίνεται μια καλοπροαίρετη θεότητα που προστατεύει τους ανθρώπους –και ιδίως τις γυναίκες– σε κρίσιμες στιγμές της ζωής, όπως ο γάμος και ο θάνατος.
Για αρκετούς αιώνες οι δύο μορφές συνυπήρχαν. Σε ανάγλυφο του καθεδρικού ναού του Μπάρι, στα τέλη του 11ου αιώνα, η Σειρήνα διατηρεί τα φτερά της. Σε ανάγλυφο του 12ου αιώνα από την εκκλησία του Σαν Πιέτρο στο Alba Fucens εμφανίζεται πλέον με ουρά ψαριού. Η Παρθενόπη γνώρισε και μια δεύτερη, βαθύτερη μεταμόρφωση: από επικίνδυνο πλάσμα έγινε προστάτιδα της πόλης.
«Μια Σειρήνα είναι ένα μυθολογικό, μη ανθρώπινο πλάσμα. Επομένως δεν μπορεί πραγματικά να πεθάνει», λέει ο κ. Σιράνο. «Η πτώση της Παρθενόπης στη θάλασσα σηματοδοτεί τη μετάβασή της σε μια νέα διάσταση: από επικίνδυνη πλανεύτρα γίνεται μια καλοπροαίρετη θεότητα που προστατεύει τους ανθρώπους –και ιδίως τις γυναίκες– σε κρίσιμες στιγμές της ζωής, όπως ο γάμος και ο θάνατος».
Αποψη της έκθεσης. Στο βάθος προβάλλεται ένας γάμος, παραπέμποντας στον προστατευτικό ρόλο που απέκτησε σταδιακά η Παρθενόπη. Φωτογραφία: Livia Pacera
Η μεταμόρφωσή της ολοκληρώνεται όταν το σώμα της ταυτίζεται με τον τόπο στον οποίο ξεβράστηκε. «Η Σειρήνα που πεθαίνει στον κόλπο γίνεται συμβολικά η ίδια η πόλη. Η πόλη παίρνει το όνομά της και εκείνη γίνεται η προστάτιδά της».
Η Αγία Πατρικία και η τελευταία μεταμόρφωση της Σειρήνας
Εάν ο κ. Σιράνο έπρεπε να επιλέξει ένα μόνο αντικείμενο για να αφηγηθεί τη σχέση της Παρθενόπης με τη Νάπολη, δεν θα επέλεγε ένα αρχαίο νόμισμα ή αγγείο. Θα διάλεγε το τελευταίο έκθεμα της διαδρομής: την ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας, από τον περίφημο Θησαυρό του Αγίου Ιανουαρίου. «Ο μύθος της Παρθενόπης έχει πολλές όψεις και εξελίσσεται διαρκώς», εξηγεί. «Το αντικείμενο που αντιπροσωπεύει πληρέστερα την τελευταία μεταμόρφωση της Σειρήνας και τη σχέση της με την πόλη είναι η ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας».
Ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας από τον Θησαυρό του Αγίου Ιανουαρίου, 1625. Φωτογραφία: Livia Pacera
Σύμφωνα με την παράδοση, η Πατρικία ήταν απόγονος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου. Αρνήθηκε έναν προσυμφωνημένο γάμο και εγκατέλειψε διά θαλάσσης την Κωνσταντινούπολη μαζί με μια ομάδα συντρόφων της. Τον 7ο αιώνα μ.Χ. έφθασε στη νησίδα Μεγαρίδα, στους πρόποδες του Πιτσόφαλκονε – ακριβώς στο σημείο όπου βρισκόταν η αρχαία Παρθενόπη. Μια γυναίκα φθάνει από τη θάλασσα στο ίδιο μέρος όπου, σύμφωνα με τον μύθο, είχε ξεβραστεί το σώμα της Σειρήνας.
Η μεταμοντέρνα Σειρήνα που ζει ακόμη στη Νάπολη
Η Παρθενόπη, ωστόσο, δεν ανήκει μόνο στην αρχαιολογία ή στην παλιά θρησκευτική παράδοση της Νάπολης. Τα τελευταία χρόνια η πόλη έχει επιστρέψει με διαφορετικούς τρόπους στη μυθική ιδρύτριά της. Ο Πάολο Σορεντίνο έδωσε το όνομά της στην ηρωίδα της ταινίας του «Parthenope», η οποία λειτουργεί ως ανθρώπινη ενσάρκωση της ίδιας της πόλης. Τον Δεκέμβριο του 2025 παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο θέατρο Σαν Κάρλο, τριάντα χρόνια μετά τη σύνθεσή της, η «Partenope. Musica per la Sirena di Napoli», η μοναδική όπερα που έγραψε ο Ενιο Μορικόνε. Το έργο αρχίζει και τελειώνει με χορωδία στα ελληνικά που επικαλείται τη «Μητέρα της Νάπολης», ενώ ο αφηγητής μιλά στη ναπολιτάνικη διάλεκτο.
Η ταυτότητα δεν είναι κάτι που χαράσσεται στην πέτρα μία φορά και για πάντα, αλλά το αποτέλεσμα μιας συνεχούς εξέλιξης
Η Σειρήνα εξακολουθεί όμως να εμφανίζεται και στους τοίχους της πόλης. Από τις σύγχρονες απεικονίσεις της, ο κ. Σιράνο ξεχωρίζει την «Ciaciona» του τοιχογράφου Trallallà. Στη ναπολιτάνικη διάλεκτο η λέξη περιγράφει μια γυναίκα με καμπύλες. «Η μορφή αυτή δεν ανταποκρίνεται στο στερεότυπο της συμβατικής ομορφιάς», λέει. «Η μεταμοντέρνα Σειρήνα είναι μια αληθινή, λαϊκή και αισθησιακή γυναίκα. Αυτή ακριβώς η εγγύτητα με την πραγματική ζωή κάνει τον μύθο μέρος της καθημερινότητας των Ναπολιτάνων, οι οποίοι αισθάνονται μοναδικοί μέσα στην πολυπλοκότητά τους και στην ικανότητά τους να σπάνε τα καθιερωμένα πρότυπα».
Η Σειρήνα «Ciaciona» του Trallallà. Φωτογραφία: Sabrina Del Gaudio
Από το φτερωτό πλάσμα της αρχαιότητας έως τη σημερινή «Ciaciona», η Παρθενόπη άλλαξε πολλές φορές μορφή, χωρίς να χάσει τη θέση της στην ταυτότητα της πόλης. «Η Νάπολη ήταν ελληνική πόλη», λέει ο κ. Σιράνο. «Ο μύθος της Παρθενόπης διέσχισε αιώνες και τόπους και ανανεωνόταν διαρκώς, όπως ακριβώς και η ταυτότητα της Νάπολης, η οποία διαμορφώθηκε από τη συμβολή των διαφορετικών λαών που την κατοίκησαν. Η ταυτότητα, άλλωστε, δεν είναι κάτι που χαράσσεται στην πέτρα μία φορά και για πάντα, αλλά το αποτέλεσμα μιας συνεχούς εξέλιξης».
