Θεωρείται η πρώτη Ιταλίδα κινηματογραφική δημιουργός. Σκηνοθέτησε περισσότερες από 60 ταινίες καταγράφοντας τη σκληρή κοινωνική πραγματικότητα της Νάπολη των αρχών του 20ου αιώνα. Οι περισσότερες από αυτές τις ταινίες χάθηκαν ή καταστράφηκαν από το καθεστώς Μουσολίνι. Η ίδια πέθανε στην αφάνεια. Μέχρι που, έναν αιώνα μετά το απόγειο της δημιουργικότητάς της, ένα ντοκιμαντέρ έρχεται να ρίξει φως στη ζωή και το έργο της. Ποια τελικά ήταν η Ελβίρα Νοτάρι;
Το 1922 η Νοτάρι γυρίζει ένα μελόδραμα με τίτλο «È piccerella» – δηλαδή «η μικρούλα». Στο φιλμ η κάμερα καταγράφει την περιπετειώδη ερωτική σχέση της κακομαθημένης Μαργκαρετέλλα και του Τόρε, ενός νεαρού παθολογικά ερωτευμένου μαζί της, σε σημείο να κλέβει την ηλικιωμένη μητέρα του για να αγοράσει ακριβά δώρα στην -άπιστη και χειριστική- αγαπημένη του.
Η επιλογή του Guardian να δώσει έμφαση στην εν λόγω ταινία δεν είναι τυχαία. Η Νοτάρι κινηματογραφώντας σε μια σκηνή τον εορτασμό της Υπαπαντής στη Νάπολη, παρουσιάζει με διάθεση σχεδόν ντοκιμαντερίστικη το κοινωνικό πλαίσιο της πόλης: τους ξεπεσμένους μεσοαστούς, τους μέθυσους, τους αξύριστους ζητιάνους με τα πεσμένα δόντια.
Η συγγραφέας Τζουλιάνα Μπρούνο πιστεύει ότι η πιο ουσιαστική επιθυμία της Νοτάρι ήταν να καταγράψει ακριβώς αυτή την πραγματικότητα. Στο βιβλίο της «Streetwalking on a Ruined Map», η Μπρούνο είχε αποπειραθεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 να ανασυνθέσει τη ζωή και το έργο της πρώτης επιδραστικής Ιταλίδας κινηματογραφικής δημιουργού. Μια αποστολή δύσκολη καθώς η Νοτάρι δεν άφησε πίσω της συνεντεύξεις.
Η ίδια προσθέτει ακόμη μια παράμετρο: «Οι φασίστες δεν ήθελαν να βλέπουν σε μια ταινία για την κοινωνία της Νάπολη έναν νεαρό να κλέβει τη μητέρα του. Αλλά η Νοτάρι δεν ήθελε κρύψει τίποτα. Ηθελε να δείξει ότι η Ιταλία δεν είναι ένας ιδανικός τόπος, αλλά μια χώρα στην οποία υπάρχουν σεξουαλικές συγκρούσεις, κοινωνικές αντιθέσεις, άνθρωποι που μπορεί να καταλήξουν στη φυλακή».
Οπως αναφέρει το δημοσίευμα του Guardian, η Νοτάρι γύρισε 60 ταινίες και εκατοντάδες ντοκιμαντέρ. Μαζί με τον κινηματογραφιστή σύζυγό της, Νικόλα, έτρεχαν την εταιρεία παραγωγής Dora Film. Κι όμως από αυτές τις ταινίες διασώζονται ολόκληρες μόνο τρεις: το «’A Santanotte», το «È piccerella» -γυρισμένα και τα δύο το 1922- και το «Fantasia ‘e surdato» (1927).
Κι όμως, η ματιά της Νοτάρι φαίνεται να επηρέασε τόσο τον Φράνσις Φορντ Κόπολα, όσο και τον Μάρτιν Σκορσέζε – αμφότεροι Αμερικάνοι με ιταλικές ρίζες. Ισως στη σκηνή της γιορτής στο «È piccerella» να εντοπίζει κανείς ένα νήμα που να συνδέει το φιλμ του 1922 με τις σκηνές γάμου στον «Νονό» του Κόπολα ή στο «Goodfellas» του Σκορσέζε, παρατηρεί το ρεπορτάζ του Guardian.
Το ντοκιμαντέρ «Elvira Notari: Beyond Silence» το οποίο ξεκίνησε τη φεστιβαλική του πορεία το 2025, αποπειράται να προσεγγίσει την «καρδιά» του έργου της πρωτοπόρου του ιταλικού σινεμά, αναδεικνύοντας τόσο την κινηματογραφική της τεχνική, την επίδραση που αυτή είχε σε μεταγενέστερους δημιουργούς, αλλά και την πολιτική-κοινωνική ματιά του σινεμά της, καθώς και μια πρώιμη φεμινιστική ερμηνεία πάνω στο κοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής.
Η παραγωγός του ντοκιμαντέρ Αντονέλα ντι Νοσερά παρατηρεί ότι «η Ελβίρα μιλάει στο σήμερα, λόγω της σαρκικότητας και του αισθησιασμού» που διέπουν τις ταινίες της.
H ταξική ματιά της Νοτάρι η οποία είχε την τόλμη να απεικονίσει τη φτώχεια και το περιθώριο, δεν έγινε ανεκτή από τη λογοκρισία του Μουσολίνι. Το καθεστώς, άλλωστε, προωθούσε μια εξιδανικευμένη εικόνα της ζωής στην Ιταλία και είχε καταστήσει ως επίκεντρο της κινηματογραφικής βιομηχανίας τη Ρώμη.
Η Νοτάρι ανεπιτυχώς προσπάθησε να προσαρμοστεί σε κάποιους από τους κώδικες της λογοκρισίας για να παραμένει παραγωγική. Αργότερα, με την επέλαση του ομιλούντος σινεμά η Dora Film δεν θα άντεχε τις οικονομικές προκλήσεις της νέας εποχής και θα έκλεινε τη δεκαετία του 1930. Εχοντας πλέον αποσυρθεί από τη μεγάλη οθόνη, η Νοτάρι θα άφηνε την τελευταία της πνοή το 1946 – σαν μια ξεχασμένη ηρωίδα.
«Εχουμε ανάγκη από σύμβολα. Εκείνη είναι ένα σύμβολο του δικαιώματος στη μνήμη. Η Νοτάρι φιμώθηκε από την ιστορία. Η δημιουργία του ντοκιμαντέρ είχε νόημα, γιατί και σήμερα οι γυναίκες φιμώνονται. Και δεν τις ακούμε, ακόμη κι όταν φωνάζουν», παρατηρεί η παραγωγός του φιλμ.
Με πληροφορίες από Guardian
