«Η Αρκτική είναι ένα από τα μέρη όπου συγκρούονται οι τεκτονικές πλάκες της γεωπολιτικής», προειδοποίησε η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, παρουσιάζοντας σήμερα τη νέα ευρωπαϊκή στρατηγική για μια περιοχή, που μετατρέπεται ταχύτατα σε πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Η στρατιωτική ενίσχυση της Ρωσίας, οι αυξανόμενες φιλοδοξίες της Κίνας και οι αμερικανικές διεκδικήσεις στη Γροιλανδία ανατρέπουν τις ισορροπίες στον απώτατο Βορρά, με την Ευρωπαϊκή Eνωση να αναβαθμίζει την ασφάλεια και τη στρατηγική αυτονομία σε κεντρικές προτεραιότητες της πολιτικής της για την περιοχή.

Το μέγεθος της γεωπολιτικής μεταβολής αποτυπώνεται και στην εκτίμηση ανώτερου αξιωματούχου της Ε.Ε., ο οποίος επισήμανε ότι μετά το τέλος του πολέμου στην Ουκρανία, η Αρκτική ενδέχεται να αποτελέσει το επόμενο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής, με στρατιωτικές επενδύσεις και στρατηγικό ενδιαφέρον να μετατοπίζονται προς την περιοχή.

Σε κάθε περίπτωση, η νέα στρατηγική που υιοθετήθηκε σήμερα από το κολλέγιο των Επιτρόπων, αποτυπώνει τις βαθιές αλλαγές που έχουν συντελεστεί από το 2021 κατά την τότε σχετική στρατηγική της Ε.Ε για την εν λόγω περιοχή.

Από τότε για παράδειγμα, η Μόσχα έχει επαναλειτουργήσει στρατιωτικές βάσεις της σοβιετικής εποχής και δοκιμάζει νέα οπλικά συστήματα, ενώ περιστατικά παρεμβολών GPS, εισβολές μη επανδρωμένων αεροσκαφών και δολιοφθορές υποθαλάσσιων καλωδίων εντείνουν τις ανησυχίες.

Παράλληλα, οι Βρυξέλλες παρακολουθούν με αυξανόμενη ανησυχία τις κινεζικές επενδύσεις σε λιμάνια, ορυκτά και στρατηγικές υποδομές.

Στο μεταξύ, η περιοχή θερμαίνεται σχεδόν τέσσερις φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Η υποχώρηση των πάγων διευκολύνει την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους και νέες εμπορικές διαδρομές, εντείνοντας τον ανταγωνισμό για τον έλεγχό τους.

Για τις Βρυξέλλες, η Αρκτική αποτελεί πλέον τη «βόρεια γειτονιά» της Ευρώπης, με τη Δανία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία να είναι τα τρία αρκτικά κράτη-μέλη της.

Η Γροιλανδία και οι πρώτες ύλες

Στο επίκεντρο της νέας ευρωπαϊκής προσέγγισης βρίσκεται και η Γροιλανδία, μετά τις επανειλημμένες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για την ανάγκη αμερικανικού ελέγχου του νησιού, που προκάλεσαν σοβαρή ένταση στις διατλαντικές σχέσεις.

Η συμφωνία ασφαλείας του Σεπτεμβρίου μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας δεν μετέβαλε το καθεστώς κυριαρχίας του νησιού, ενώ οι Βρυξέλλες επιμένουν στον σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και του δικαιώματος των κατοίκων του να αποφασίζουν για το μέλλον τους.

Πέρα από τη στρατηγική γεωγραφική της θέση, η Γροιλανδία διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων πρώτων υλών, απαραίτητων για μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες, ηλεκτρονικά συστήματα και αμυντικό εξοπλισμό. Η πρόσβαση σε αυτές αποτελεί προτεραιότητα για την ευρωπαϊκή βιομηχανία, καθώς η Ε.Ε. επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από την Κίνα, που κυριαρχεί στην επεξεργασία πολλών τέτοιων υλικών.

Η Κομισιόν προβλέπει ήδη επενδυτικό πακέτο 200 εκατ. ευρώ για τη Γροιλανδία την περίοδο 2026–2027, με έμφαση στις πρώτες ύλες, την καθαρή ενέργεια και τις στρατηγικές υποδομές. Προωθεί επίσης απευθείας υποθαλάσσια ψηφιακή σύνδεση με την Ευρώπη και, μακροπρόθεσμα, ένα δίκτυο καλωδίων μέσω Καναδά προς την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα.

Η νέα στρατηγική για την Αρκτική άλλωστε θα απασχολήσει και την επικείμενη σύνοδο κορυφής Ε.Ε – Καναδά, στα τέλη του μήνα.

«Τα παγοθραυστικά είναι το μέτρο της ισχύος»

Στον τομέα της ασφάλειας, η Ε.Ε. προωθεί τη δημιουργία κέντρου προστασίας υποθαλάσσιων καλωδίων στον Βόρειο Ατλαντικό και την Αρκτική, με προοπτική επέκτασής του σε ευρύτερο μηχανισμό θαλάσσιας επιτήρησης, που θα παρακολουθεί ύποπτα πλοία, τον ρωσικό «σκιώδη στόλο», την παράνομη αλιεία και τη ρύπανση.

Η Κομισιόν εξετάζει παράλληλα κοινές προμήθειες παγοθραυστικών και αναβάθμιση λιμανιών, αεροδρομίων και σιδηροδρομικών διαδρόμων για τη διευκόλυνση της στρατιωτικής κινητικότητας.

«Στην Αρκτική, τα παγοθραυστικά είναι το μέτρο της ισχύος», υπογραμμίστηκε κατά την παρουσίαση της νέας στρατηγικής. Ηδη, μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Αμυνας, χρηματοδοτούνται με περίπου 260 εκατ. ευρώ έργα τεχνολογίας που ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες συνθήκες της περιοχής.

Ωστόσο, όπως διευκρίνισε ανώτερος αξιωματούχος της Ε.Ε., δεν έχουν ακόμη καθοριστεί ο αριθμός των επιπλέον παγοθραυστικών, το κόστος ή τα χρονοδιαγράμματα των σχετικών πρωτοβουλιών, που θα απαιτήσουν περαιτέρω συνεννόηση με τα κράτη-μέλη.

Οι νέες εμπορικές διαδρομές

Η υποχώρηση των πάγων ανοίγει προοπτικές για νέες θαλάσσιες συνδέσεις Ευρώπης–Ασίας, εξέλιξη με ενδιαφέρον και για την ελληνική ναυτιλία.

Η Κομισιόν προαναγγέλλει μελέτη για τις επιπτώσεις στις διεθνείς μεταφορές και τις εμπορικές ροές, με πιθανές συνέπειες για παραδοσιακές διαδρομές μέσω του Σουέζ, αν και οι ακραίες συνθήκες και οι περιορισμένες υποδομές εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά εμπόδια.

Στο περιβαλλοντικό πεδίο, η Ε.Ε. διατηρεί τη θέση ότι τα αποθέματα πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα πρέπει να παραμείνουν στο υπέδαφος, χωρίς ωστόσο να επαναλαμβάνει τη ρητή επιδίωξη διεθνούς μορατόριουμ για την ανάπτυξη νέων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην Αρκτική, που περιλαμβανόταν στη στρατηγική του 2021.