Σε μια Ευρώπη που δοκιμάζεται ταυτόχρονα στα σύνορά της, στο εσωτερικό της και απέναντι σε μια ολοένα πιο επιθετική Ρωσία, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανεβαίνει σήμερα το πρωί στο βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο για την ετήσια ομιλία της για την Κατάσταση της Ενωσης.

Η συγκυρία δίνει φέτος στην ομιλία –που ξεκινά στις 10.00 ώρα Κύπρου– σαφώς βαρύτερο πολιτικό και γεωπολιτικό χαρακτήρα. Τα διαδοχικά περιστατικά που αποδίδονται στη Ρωσία, από τη Γερμανία έως τη Δανία, τη Λιθουανία και την Πολωνία, ενισχύουν στις Βρυξέλλες την εκτίμηση ότι οι υβριδικές απειλές δεν αποτελούν πλέον αφηρημένη πιθανότητα, αλλά διαρκή πρόκληση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Την ίδια στιγμή, η κρίση στη Θέουτα επανέφερε απότομα το μεταναστευτικό στην κορυφή της ατζέντας, σε μια Ευρώπη όπου το ζήτημα τροφοδοτεί έντονη πολιτική πόλωση και ενώ σημαντικά κράτη-μέλη εισέρχονται σε κρίσιμους εκλογικούς κύκλους.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η ευρωπαϊκή ανεξαρτησία θα αποτελέσει ένα από τα βασικά «νήματα» που θα διατρέχουν την ομιλία της προέδρου της Κομισιόν: η δυνατότητα της Ευρώπης να προστατεύει την ασφάλεια και τα σύνορά της, να περιορίζει τις στρατηγικές της εξαρτήσεις και να μην παρακολουθεί απλώς τις τεχνολογικές και οικονομικές εξελίξεις που καθορίζονται από τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Μεταναστευτικό: Ενίσχυση μηχανισμών κρίσεων

Το μεταναστευτικό αποτελεί ένα από τα πλέον πολιτικά φορτισμένα ζητήματα, που έχει σχεδόν «επισκιάσει» κάθε πολιτική συζήτηση στη διάρκεια της τρέχουσας ολομέλειας του Ευρωκοινοβουλίου στο Στρασβούργο λόγω της πρόσφατης κρίσης στη Θέουτα της Ισπανίας.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αναμένεται να επιμείνει στην εφαρμογή του νέου Συμφώνου Μετανάστευσης και Ασύλου, στην καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης, των διακινητών και των κυκλωμάτων εμπορίας ανθρώπων, διατηρώντας παράλληλα τη διάκριση με τη νόμιμη μετανάστευση.

Η Θέουτα, ωστόσο, έχει ανοίξει ένα ακόμη κεφάλαιο – παρότι παρόμοια περιστατικά έχουν σημειωθεί τόσο στην Ελλάδα το 2020 όσο και στην Πολωνία λίγα χρόνια αργότερα: τι συμβαίνει όταν ένα κράτος-μέλος βρίσκεται αντιμέτωπο με μια αιφνίδια μεταναστευτική κρίση ή με την εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών.

Η Κομισιόν επανεξετάζει πλέον κατά πόσο τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά εργαλεία είναι επαρκή και εάν χρειάζονται προσαρμογές για τέτοιες έκτακτες καταστάσεις.

Πρόκειται για συζήτηση με άμεσο ελληνικό ενδιαφέρον, καθώς η Αθήνα έχει ζητήσει ισχυρότερο ειδικό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την αντιμετώπιση μαζικών ή «εργαλειοποιημένων» μεταναστευτικών πιέσεων.

Στο ίδιο πλαίσιο μπαίνει και η λειτουργία του Frontex. Η εμπειρία της Θέουτα προκάλεσε ερωτήματα στις Βρυξέλλες τόσο για την απουσία έγκαιρης προειδοποίησης, όσο και για το γιατί κράτη-μέλη εμφανίζονται σε πολλές περιπτώσεις απρόθυμα να ζητήσουν τη συνδρομή του οργανισμού.

Υπάρχει πλέον προβληματισμός για το εάν ο Frontex πρέπει να μπορεί να λειτουργεί ταχύτερα και αποτελεσματικότερα σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, αλλά και για το κατά πόσον η Ε.Ε. μπορεί να εντοπίζει εγκαίρως την οργανωμένη κινητοποίηση ανθρώπων μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης προς τα εξωτερικά της σύνορα.

Η έννοια της αλληλεγγύης αναμένεται επίσης να επανέλθει ως κεντρικό μήνυμα της ομιλίας της προέδρου της Κομισιόν.

Οι μεταναστευτικές πιέσεις, που κάποτε θεωρούνταν κυρίως πρόβλημα των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου, έχουν, μέσω της «εργαλειοποίησης» στα σύνορα με τη Λευκορωσία, μεταφερθεί και στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Η λογική πλέον είναι ότι η προστασία ενός εθνικού εξωτερικού συνόρου αφορά ταυτόχρονα ολόκληρη την Ενωση.

Στο επίκεντρο η προστασία των ανηλίκων στα social media

Δεύτερο ιδιαίτερα σημαντικό κεφάλαιο θα είναι η προστασία των ανηλίκων στα social media. Πρόκειται, άλλωστε, για θέμα που η πρόεδρος της Κομισιόν θεωρεί προτεραιότητα και αναμένεται, μάλιστα, να προαναγγείλει συγκεκριμένη ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία που θα παρουσιαστεί επισήμως αύριο, Πέμπτη.

Η κατεύθυνση αφορά μια σταδιακή προσέγγιση ως προς την ηλικία, αντί ενός απλού ορίου, που θα διακρίνει απότομα την πλήρη απαγόρευση από την ελεύθερη πρόσβαση λόγω πιθανών νομικών «προκλήσεων» και με δεδομένη την πρόσφατη σχετική απόφαση του Συνταγματικού Συμβουλίου στη Γαλλία που «μπλόκαρε» την εφαρμογή της απαγόρευσης πρόσβασης στα social media για τους κάτω των 15 ετών.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η πρόθεση αντιστροφής του σημερινού βάρους απόδειξης: οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, δηλαδή, θα πρέπει πλέον οι ίδιες να αποδεικνύουν ότι συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών τους είναι ασφαλή για τα παιδιά και όχι οι Αρχές ή οι οικογένειες να καλούνται να αποδείξουν εκ των υστέρων τη βλάβη.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όμως, το ερώτημα είναι πλέον εάν διαφορετικές εθνικές πρωτοβουλίες –που έχουν λάβει κράτη-μέλη όπως η Γαλλία ή και η Ελλάδα– θα δώσουν τη θέση τους σε ένα κοινό πλαίσιο για την ηλικία, τον εθιστικό σχεδιασμό και τα συστήματα αλγοριθμικών συστάσεων.

Οι προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης

Στο πλαίσιο αυτό η ομιλία αναμένεται να δώσει ιδιαίτερη έμφαση και στην τεχνητή νοημοσύνη. Στην Κομισιόν επικρατεί η εκτίμηση ότι η εξέλιξη της τεχνολογίας κινείται πολύ ταχύτερα ακόμη και από τις προβλέψεις που γίνονταν ακριβώς πριν από έναν χρόνο.

Η πρόεδρος της Κομισιόν αναμένεται να σταθεί σε αυτή τη διπλή πραγματικότητα, δηλαδή, στους νέους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά ταυτόχρονα στην ανάγκη η Ευρώπη να μην απομακρυνθεί τόσο από την τεχνολογία, ώστε να διευρύνει ακόμη περισσότερο το χάσμα της με τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Ιδιαίτερη έμφαση αναμένεται στα ισχυρότερα λεγόμενα «frontier models» και στους ανεπαρκείς σήμερα μηχανισμούς ασφαλείας γύρω από την ανάπτυξή τους.

Παράλληλα, η Ευρώπη θεωρεί ότι πρέπει να αναπτύξει δικές της δυνατότητες στα προηγμένα μοντέλα, μεταξύ άλλων για λόγους κυβερνοασφάλειας, και να επιταχύνει τη χρήση μικρότερων μοντέλων βασισμένων σε ευρωπαϊκά βιομηχανικά δεδομένα.

Οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης, άλλωστε, στην απασχόληση, στην αγορά εργασίας, στη φορολογική βάση και τελικά στη χρηματοδότηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους αποτελούν θέματα που αναμένεται να απασχολήσουν πολύ εντονότερα την Ε.Ε. το επόμενο διάστημα.

Η Ουκρανία και η συνεχιζόμενη ρωσική απειλή

Ψηλά στην ομιλία θα βρεθεί και η Ουκρανία, ενόψει ενός χειμώνα που στις Βρυξέλλες αναμένεται ακόμη δυσκολότερος από τον προηγούμενο. Η στήριξη θα αφορά τόσο την προστασία κρίσιμων υποδομών και την ενεργειακή ανθεκτικότητα, όσο και την αεράμυνα, μετά και την πρόσφατη δυνατότητα προμήθειας εκ μέρους του Κιέβου πυραύλων Patriot PAC-3.

Παράλληλα, η πρόεδρος της Κομισιόν αναμένεται να επιμείνει στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στην αποτελεσματική εφαρμογή και επιβολή τους.

Στο μεταξύ, οι πρόσφατες επιθετικές ενέργειες της Ρωσίας στην Ευρώπη αντιμετωπίζονται πλέον ως διαδοχικά περιστατικά και όχι ως μεμονωμένες υβριδικές επιχειρήσεις.

Η ασφάλεια και η άμυνα θα συνδεθούν έτσι με τις πρώτες ιδέες για τη νέα ευρωπαϊκή στρατηγική ασφαλείας, που θα παρουσιαστεί σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Ανταγωνιστικότητα, Κίνα και νέα σχέση με τον Καναδά

Στην οικονομία, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αναμένεται να συνδέσει ανταγωνιστικότητα και θέσεις εργασίας, με έμφαση πλέον στην ταχύτερη εφαρμογή όσων έχουν ήδη αποφασιστεί, στη μείωση των εξαρτήσεων, στην ενεργειακή ασφάλεια και στις καθαρές τεχνολογίες.

Απέναντι στην Κίνα, η Κομισιόν εξακολουθεί να δίνει προτεραιότητα στη διαπραγμάτευση για τις εμπορικές ανισορροπίες, αφήνοντας, όμως, ανοιχτό το ενδεχόμενο πρόσθετων ευρωπαϊκών «εργαλείων», εάν αυτή δεν αποδώσει.

Σε ό,τι αφορά το κλίμα, μετά ένα καλοκαίρι ακραίων θερμοκρασιών και πυρκαγιών, το βάρος αναμένεται να πέσει περισσότερο στην ανθεκτικότητα και την προσαρμογή –από τους καύσωνες και τις πυρκαγιές έως την ασφαλιστική κάλυψη των κλιματικών κινδύνων– παράλληλα με τη διατήρηση των ευρωπαϊκών στόχων για τον περιορισμό των εκπομπών.

Ιδιαίτερο συμβολισμό έχει, επίσης, η σημερινή παρουσία στο Στρασβούργο του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ, καθώς και η αυριανή ομιλία του στην ολομέλεια του Ευρωκοινοβουλίου.

Η Κομισιόν επιδιώκει πολύ στενότερη σχέση με τον Καναδά, χωρίς να τίθεται θέμα ένταξής του στην Ε.Ε., με έμφαση στις κρίσιμες πρώτες ύλες, στην ενέργεια και ευρύτερα σε τομείς όπου οι δύο πλευρές μπορούν να περιορίσουν στρατηγικές εξαρτήσεις και να ενισχύσουν την οικονομική τους ασφάλεια.