«Εχει έρθει η στιγμή να προχωρήσουμε ώστε το ζήτημα της επανένωσης της Ιρλανδίας να τεθεί σε δημοψήφισμα. Αυτό προβλέπεται από τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής και το 2030 είναι ο χρονικός στόχος που θέτουμε ώστε να τεθεί το ερώτημα στον λαό», δηλώνει στην «Κ» η Μισέλ Ο’ Νιλ, πρώτη υπουργός της Βορείου Ιρλανδίας.

Η δήλωσή της έρχεται την επαύριον ενός ιστορικού εκλογικού αποτελέσματος στο νησί απέναντι από την Ιρλανδία: τη Μεγάλη Βρετανία. Στην Ουαλλία, για πρώτη φορά στα χρονικά, το Εθνικό Κόμμα Πλάιντ Κάμρι κέρδισε τις εκλογές στις 7 Μαΐου και θα σχηματίσει κυβέρνηση μειοψηφίας. Στη Σκωτία, το Εθνικό Κόμμα της χώρας (SNP) ανανέωσε τη θητεία του με καθαρή νίκη. Η ίδια η Ο’ Νιλ, αντιπρόεδρος του αποσχιστικού Σιν Φέιν, κέρδισε τις εκλογές το 2022 για πρώτη φορά στην ιστορία της Βορείου Ιρλανδίας. Ετσι, στο Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας έχουμε μία ιστορικά πρωτοφανή συνθήκη: τρεις πρωθυπουργοί (First Ministers είναι ο ακριβής τίτλος τους, ώστε να τους διαχωρίζει από τον Prime Minister του Ηνωμένου Βασιλείου) κυβερνούν τα τρία αποκεντρωμένα έθνη με διακηρυγμένο στόχο τη διάλυση της Ενωσης.

Συμφωνία Μ. Παρασκευής

«Τα εκλογικά αποτελέσματα στην Ουαλλία και στη Σκωτία ανέδειξαν τις ρωγμές που ήταν ήδη εμφανείς στην Ενωση. Εχουμε πλέον τρία κόμματα (στις κυβερνήσεις) που υποστηρίζουν την ανεξαρτησία. Σε δύο χρόνια θα γιορτάσουμε τα 30 χρόνια της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής. Είναι 30 χρόνια ειρήνης και μετασχηματισμού στο νησί μας και αυτό που απαιτείται τώρα είναι η ολοκλήρωση της συμφωνίας, να δοθεί δηλαδή στον λαό η δυνατότητα του δημοψηφίσματος», λέει η Ο’ Νιλ στην «Κ».

Είναι λογικό το Σιν Φέιν να πιέζει για δημοψήφισμα και πράγματι η συγκυρία είναι μοναδική, αλλά τα πράγματα είναι αρκετά πιο περίπλοκα. Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει διάθεση για «δημοψήφισμα συνόρων» στη Βόρειο Ιρλανδία. Ο κόσμος λέει αδιάκοπα και με καθαρή διαφορά στις δημοσκοπήσεις ότι θέλει την παραμονή της χώρας στο Ηνωμένο Βασίλειο. Υπάρχει όμως μια σαφής πτωτική τάση στη διαφορά που χωρίζει τις δύο απόψεις. Αυτή είναι και η δημογραφική κατεύθυνση της χώρας. Στην απογραφή του 2022, οι καθολικοί (υπέρ της επανένωσης με την Ιρλανδία) ξεπέρασαν σε πληθυσμό τους προτεστάντες (υπέρ της υπάρχουσας ένωσης με τη Μεγάλη Βρετανία).

Την ίδια στιγμή, μια οργανική, εξίσου σημαντική αλλαγή συντελείται και στις τρεις χώρες. Ο κόσμος ναι μεν δεν αξιολογεί το θέμα της ανεξαρτησίας ως πρωτεύον, αλλά δίνει ψήφο εμπιστοσύνης στα αποσχιστικά κόμματα, εξαιτίας της συνολικής ατζέντας τους (στο στεγαστικό, στις υπηρεσίες υγείας και ούτω καθεξής). Ετσι, το Σιν Φέιν, το SNP και το Πλάιντ Κάμρι, από μαχητικά λαϊκιστικά κινήματα, εδραιώνονται πλέον ως κόμματα της κυβερνώσας αποσχιστικής Αριστεράς.

Αυτή η συνθήκη φαίνεται να εξυπηρετεί τα τρία κόμματα, αφού τους επιτρέπει να κρατούν το θέμα της ανεξαρτησίας ανοιχτό σε επίπεδο διακηρύξεων, αλλά ταυτόχρονα παρκαρισμένο μπροστά στα επείγοντα προβλήματα της διακυβέρνησης. Εχει άραγε διαπιστώσει και η ίδια η Ο’ Νιλ ότι το τίμημα της διακυβέρνησης είναι η συνταγματική ακινησία; «Πράγματι, η πρόκληση για όλους μας είναι η καθημερινή διακυβέρνηση· να βελτιώσουμε τις δημόσιες υπηρεσίες και να αντιμετωπίσουμε την κρίση του κόστους ζωής. Παράλληλα, όμως, υπάρχει και η θεμιτή φιλοδοξία για συνταγματική αλλαγή. Για εμάς, η αλλαγή αφορά το δημοψήφισμα που προβλέπεται από τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής. Αρα δεν είναι θέμα: είτε το ένα είτε το άλλο», επισημαίνει η Ο’ Νιλ στην «Καθημερινή».

«Νομίζω ότι αυτό είναι το πολιτικό ισοδύναμο του multitasking (να κάνεις πολλά πράγματα ταυτόχρονα). Ετσι ζουν οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους. Πρέπει να ασχολείσαι με τα καθημερινά ζητήματα που αφορούν εδώ και τώρα την οικογένεια και την κοινότητά σου, αλλά είναι ταυτόχρονα αναγκαίο να σχεδιάζεις και το μέλλον», συμπληρώνει η Μέρι Λου ΜακΝτόναλντ, πρόεδρος του Σιν Φέιν και αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης στην άλλη πλευρά του συνόρου, την Ιρλανδία.

Την απόφαση για το δημοψήφισμα μπορεί να την πάρει μόνον η βρετανική κυβέρνηση, εφόσον υπάρχει καθαρά πλειοψηφικό αίτημα στη Βόρειο Ιρλανδία για τη διεξαγωγή του. Η Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής είναι ένα αριστοτεχνικό διπλωματικό κείμενο, αφού σε κάθε πρότασή του καταφέρνει να ικανοποιεί και τις δύο πλευρές. Αλλά το τίμημα όταν πετυχαίνεις τον συγκερασμό δύο διαμετρικά αντίθετων απόψεων (απόσχιση και ένωση με την Ιρλανδία / παραμονή στο Ηνωμένο Βασίλειο) είναι ότι αφήνεις παράθυρα στην ερμηνεία.

Στο βρετανικό αρχιπέλαγος όλα αλλάζουν δραματικά

Ο τρόπος με τον οποίο ο κόσμος διαβάζει τις λέξεις και τις δύο χώρες, δεν είναι μόνο περίπλοκος, αλλά και εξαιρετικά ευαίσθητος. Στις πινακίδες στους δρόμους της Βορείου Ιρλανδίας οι άνθρωποι αλλάζουν τα ονόματα των πόλεων με σπρέι: Ντέρι (Derry) για τους καθολικούς, Λόντοντερι (Londonderry) για τους προτεστάντες. Ακόμη και η αναφορά στον όρο «αποκεντρωμένα έθνη του Ηνωμένου Βασιλείου» φαίνεται να ενοχλεί τη ΜακΝτόναλντ. «Θα σας διορθώσω, και δεν το κάνω από σχολαστικότητα. Υπάρχουν τρία έθνη: το σκωτσέζικο έθνος, το ουαλλικό έθνος και έπειτα υπάρχει ο Βορράς του ιρλανδικού μας έθνους, ο οποίος είναι διχοτομημένος», λέει η ΜακΝτόναλντ. «Πράγματι, έχουμε κοινά προβλήματα με τους Κέλτες συγγενείς μας, τους Σκωτσέζους και τους Ουαλλούς, αλλά η δική μας περίπτωση είναι διαφορετική, γιατί η χώρα μας είναι διχοτομημένη εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα. Είμαστε ένα έθνος, Βορράς και Νότος, αλλά το όμορφο νησί μας έχει πάνω του αυτό το άσχημο σύνορο», εξηγεί στην «Κ».

Μπορείς να διακρίνεις ότι ο λόγος της ΜακΝτόναλντ είναι ένα τσακ πιο μαχητικός από αυτόν της Ο’ Νιλ. Η πρώτη υπουργός της Βορείου Ιρλανδίας είναι πιο προσεκτική στις διατυπώσεις της, διότι έχει να διαχειριστεί τη συγκυβέρνηση της χώρας με τους Ενωτικούς Προτεστάντες (άλλη μία πρόβλεψη της συμφωνίας). «Ο Βορράς, ως οντότητα, είναι ένα τεχνητό κατασκεύασμα, κάτι που δημιουργεί μια πάρα πολύ δύσκολη διευθέτηση, με την οποία πρέπει να αναμετρηθούμε. Αλλά υπάρχουν επίσης και τα όρια της αποκεντρωμένης διακυβέρνησης, αφού οι εξουσίες που έχουν μεταβιβαστεί (από το Λονδίνο) σε εμάς είναι περιορισμένες. Επομένως, πρέπει να αξιοποιήσουμε την υπάρχουσα διευθέτηση όσο καλύτερα γίνεται προς όφελος των πολιτών. Ομως οι φιλοδοξίες των ανθρώπων –και σίγουρα οι δικές μου φιλοδοξίες για εκείνους– ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια του Στόρμοντ (το Κοινοβούλιο στο Μπέλφαστ) και ακόμη περισσότερο τα όρια του συστήματος του Γουέστμινστερ», σημειώνει η Ο’ Νιλ.

Η θεμελιώδης δυσκολία πάνω στην οποία σκοντάφτει το αίτημα των δύο ισχυρών γυναικών του Σιν Φέιν είναι το πώς αντιμετωπίζουν τη Βόρεια Ιρλανδία στην Αγγλία και στην Ιρλανδία. Οι ταραχές ανάμεσα στις δύο κοινότητες κόστισαν μέσα σε διάστημα 30 ετών τη ζωή σε 3.600 ανθρώπους. Αν και τερματίστηκαν το 1998, ο σεκταρισμός είναι τρέχουσα απειλή (μόλις στις 26 Απριλίου είχαμε επίθεση με παγιδευμένο αυτοκίνητο σε αστυνομικό τμήμα στα προάστια του Μπέλφαστ με πιθανό δράστη την παραστρατιωτική οργάνωση του νέου IRA).

Ετσι, και ο Ιρλανδός πρωθυπουργός Μίκαελ Μάρτιν και ο Χίλαρι Μπεν στη Μεγάλη Βρετανία θέλουν να αφήσουν τη χώρα ήσυχη και να μην ανοίξουν ιστορίες. Αλλά και οι ίδιοι οι κάτοικοι της Ιρλανδίας αντιμετωπίζουν τον Βορρά ως έναν ιδιόρρυθμο συγγενή που δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα να βλέπουν συχνά (μόνο το 22% των Ιρλανδών έχει επισκεφθεί τη Βόρειο Ιρλανδία).

Παρ’ όλα αυτά, στο βρετανικό αρχιπέλαγος τα πράγματα αλλάζουν δραματικά. Ποιος θα φανταζόταν, είκοσι χρόνια πριν, τα τρία έθνη να έχουν αποσχιστές πρωθυπουργούς και έναν Αγγλο εθνικιστή, τον Νάιτζελ Φάρατζ, προ των πυλών του Γουέστμινστερ; Το τοπίο ήταν αδιανόητο στις αρχές του αιώνα μας και η αλλαγή του αδιάκοπη. «Οι εκλογές της 7ης Μαΐου υπήρξαν μια στιγμή διαύγειας: ότι όλα έχουν αλλάξει και συνεχίζουν να αλλάζουν. Καθώς πλησιάζουμε τα 30 χρόνια από τη συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής, η στιγμή έχει έρθει ώστε να ξεκινήσει η προετοιμασία για το δημοψήφισμα», υπογραμμίζει η ΜακΝτόναλντ στην «Κ».