Πάνω από δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα που άνοιξε τον δρόμο για το Brexit, η συζήτηση για πιθανή επανένταξη του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ευρωπαϊκή Ενωση επιστρέφει στο προσκήνιο. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Αντι Μπέρναμ δήλωσε ότι το Brexit «έχει κάνει περισσότερο κακό παρά καλό» και δεσμεύτηκε να παρουσιάσει επιλογές για μια σημαντική αναθεώρηση των σχέσεων της χώρας με την Ε.Ε..

Ο Μπέρναμ αναμένεται να παρουσιάσει τις προτάσεις του στην επόμενη σύνοδο κορυφής Ε.Ε.-Ηνωμένου Βασιλείου, η οποία προγραμματίζεται για το τέλος του Νοεμβρίου. Δεν έχει αποσαφηνίσει, ωστόσο, ποιες ακριβώς «επιλογές» θα θέσει στο τραπέζι, ούτε έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής αίτησης επανένταξης.

Ειδικοί επισημαίνουν ότι για να φτάσει το Λονδίνο σε μια τέτοια απόφαση, θα πρέπει πρώτα να ξεπεράσει μια σειρά από πολιτικά και θεσμικά εμπόδια. Και το πρώτο από αυτά θα ήταν να διασφαλίσει ότι υπάρχει σαφής και διαρκής στήριξη της βρετανικής κοινής γνώμης για την επιστροφή στην Ε.Ε..

Χρειάζεται νέο δημοψήφισμα;

Θεωρητικά, η βρετανική κυβέρνηση δεν είναι υποχρεωμένη να διεξαγάγει δεύτερο δημοψήφισμα προκειμένου να υποβάλει αίτηση για ένταξη στην ΕΕ. Η διαδικασία θα μπορούσε να ξεκινήσει μέσω της κυβέρνησης, με την Ε.Ε.να εξετάζει στη συνέχεια την αίτηση και να αποφασίζει εάν θα προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις.

Στην πράξη, όμως, οι ειδικοί θεωρούν δύσκολο να επιχειρηθεί μια τόσο μεγάλη αλλαγή πορείας χωρίς νέα λαϊκή εντολή. Η απόφαση για την έναρξη των διαπραγματεύσεων θα αφορούσε όχι μόνο μια αλλαγή στην εξωτερική και εμπορική πολιτική της χώρας, αλλά θα ανέτρεπε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές αποφάσεις στη σύγχρονη ιστορία της Βρετανίας.

«Θα ήταν δύσκολο, πολιτικά, να επανενταχθεί χωρίς δημοψήφισμα», δήλωσε στην εφημερίδα The i Paper η καθηγήτρια Κάθριν Μπάρναρντ, ειδική στο δίκαιο της Ε.Ε. στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Οπως εξήγησε, η Ε.Ε. θα ήθελε να διαπιστώσει ότι η επιστροφή αποτελεί «πάγια βούληση» του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς διαφορετικά θα υπήρχε ο κίνδυνος μια μελλοντική βρετανική κυβέρνηση να ανατρέψει εκ νέου την απόφαση.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η δρ. Κίρστι Χιουζ, ειδική στις σχέσεις με την Ε.Ε. και μέλος της Βασιλικής Εταιρείας του Εδιμβούργου. Οπως σημείωσε, ένα νέο δημοψήφισμα δεν αποτελεί τυπική προϋπόθεση, θα ήταν όμως πολιτικά δύσκολο να παρακαμφθεί. «Δεν είναι υποχρέωση. Αλλά σχεδόν όλα τα κράτη μέλη που εντάχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες είχαν μια ψήφο για να δείξουν σαφή δημόσια υποστήριξη», ανέφερε η ίδια.

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα καθώς οι δημοσκοπήσεις δείχνουν πλέον μια οριακή πλειοψηφία των Βρετανών υπέρ της επανένταξης. Οι ειδικοί, ωστόσο, προειδοποιούν ότι μια τέτοια μεταστροφή της κοινής γνώμης δεν θα αρκούσε από μόνη της για να δημιουργήσει τις πολιτικές προϋποθέσεις μιας επιστροφής. Θα χρειαζόταν μια πιο σταθερή και διαρκής πλειοψηφία υπέρ της ευρωπαϊκής πορείας.

Οι προκλήσεις της επιστροφής

Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Βρετανία θα μπορούσε να επιστρέψει στην Ε.Ε., αλλά και με ποιους όρους. Η σχέση έχει αλλάξει σημαντικά και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει απομακρυνθεί από τον σημαντικότερο εμπορικό του εταίρο, ενώ οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν πρόσθετες διαδικασίες στις συναλλαγές με την ευρωπαϊκή αγορά. Παράλληλα, οι Βρετανοί πολίτες έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με νέους ταξιδιωτικούς και διοικητικούς περιορισμούς που δεν υπήρχαν όταν η χώρα ήταν μέλος της Ένωσης.

Για το Λονδίνο, το ζητούμενο είναι ακόμη και να περιορίσει την απόσταση που δημιουργήθηκε μετά το Brexit. Ενδεικτική είναι η προσπάθεια να διασφαλιστεί η συμμετοχή του Ηνωμένου Βασιλείου στην επικείμενη ευρωπαϊκή νομοθεσία «Made in Europe», η οποία έχει σχεδιαστεί για την προστασία των ευρωπαϊκών αλυσίδων εφοδιασμού από τις φθηνές κινεζικές εισαγωγές.

Η προσπάθεια αυτή έχει μέχρι στιγμής τη στήριξη της Ολλανδίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας, αλλά όχι της Γαλλίας. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει και το ευρύτερο πρόβλημα: ακόμη και μια περιορισμένη σύγκλιση με την Ε.Ε. απαιτεί πολιτικές διαπραγματεύσεις μεταξύ του Λονδίνου και των κρατών–μελών.

Γι’ αυτό και η συζήτηση για πιθανή επανένταξη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια απλή συνέχεια της σημερινής προσπάθειας για «επανεκκίνηση» των σχέσεων ΕΕ-Βρετανίας. Η στενότερη συνεργασία σε επιμέρους τομείς είναι ένα μέρος, αλλά η επιστροφή στην Ε.Ε. είναι κάτι πολύ διαφορετικό, με συνέπειες για το εμπόριο, την ελεύθερη κυκλοφορία, τους κανόνες της ενιαίας αγοράς και τον τρόπο με τον οποίο το Ηνωμένο Βασίλειο θα συμμετείχε εκ νέου στη λήψη ευρωπαϊκών αποφάσεων.

Την ίδια στιγμή, μια τέτοια κίνηση θα δοκίμαζε την πολιτική ικανότητα του Μπέρναμ να παρουσιάσει μια στενότερη σχέση με την Ε.Ε. ως απάντηση στα προβλήματα που έχουν συσχετιστεί με το Brexit, χωρίς να δημιουργήσει νέα πολιτική σύγκρουση στο εσωτερικό της χώρας. Ο προκάτοχός του, Κιρ Στάρμερ, είχε επιδιώξει μια πιο περιορισμένη εξομάλυνση των σχέσεων, εστιάζοντας στην ευθυγράμμιση με τα πρότυπα τροφίμων της Ε.Ε., σε μια συμφωνία για τη βίζα ανηλίκων, καθώς και στην επανασύνδεση της βρετανικής βιομηχανίας με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών.

Ποιες είναι οι επιλογές

Επανένταξη στην ΕΕ

Θα απαιτούσε δημοψήφισμα και ενδεχομένως χρόνια διαπραγματεύσεων για το de-Brexit. Επιπλέον, οι Βρυξέλλες θα χρειάζονταν κάποιες στέρεες εγγυήσεις ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δεν θα αποχωρούσε ξανά. Αυτό θα σήμαινε την επιστροφή στην ελεύθερη κυκλοφορία, επιτρέποντας στους πολίτες της Ε.Ε. να ζουν και να εργάζονται στο Ηνωμένο Βασίλειο και αντίστροφα (θεωρείται ως ανεξέλεγκτη μετανάστευση από τους υποστηρικτές του Brexit). Θα προσέφερε επίσης πλήρη ελευθερία στο εμπόριο χωρίς πρότυπα ελέγχου στα αγαθά ή τελωνειακά έντυπα, αυξάνοντας ενδεχομένως κατά 3-5% το ΑΕΠ, σύμφωνα με την ανάλυση του UKICE.

Το ελβετικό πρότυπο

Η Ελβετία δεν είναι μέλος της Ε.Ε., αλλά πέρυσι κατέληξε σε συμφωνία που εδραιώνει την «απρόσκοπτη πρόσβασή» της στην ενιαία αγορά, την πρόσβαση στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας της Ε.Ε., τα διαστημικά προγράμματα, το Erasmus και το ερευνητικό πρόγραμμα «Ψηφιακή Ευρώπη», καθώς και τη συμμετοχή στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων. Σε αντάλλαγμα, η Ελβετία συμφώνησε στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων και στην καταβολή 375 εκατομμυρίων ευρώ ετησίως στα οικονομικά ταμεία και το ταμείο συνοχής της ΕΕ. Η ΕΕ είχε προσφέρει στο παρελθόν στο Ηνωμένο Βασίλειο μια συμφωνία ελβετικού τύπου, αλλά απορρίφθηκε από τον πρώην πρωθυπουργό, Μπόρις Τζόνσον.

Ενταξη στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο

Αν το Ηνωμένο Βασίλειο αποφάσιζε να ενταχθεί στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), ένα μοντέλο που συχνά αποκαλείται «λύση της Νορβηγίας», αυτό θα σήμαινε αυτόματα πλήρη συμμετοχή στην ενιαία αγορά της Ενωσης. Η Βρετανία θα αποκτούσε ξανά ελεύθερη πρόσβαση για τα αγαθά, τις υπηρεσίες, τα κεφάλαια και τα πρόσωπα (οι τέσσερις ελευθερίες), αλλά θα έπρεπε να αποδεχθεί ξανά την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων (μετανάστευση από την ΕΕ, που βρίσκεται στις «κόκκινες γραμμές» του Στάρμερ) και να εφαρμόζει τους σχετικούς ευρωπαϊκούς κανονισμούς.

Ιδιότητα «συνδεδεμένου μέλους»

Θα μπορούσε να είναι μια επιλογή που θα επιτρέψει στο Ηνωμένο Βασίλειο να έχει στενότερη σχέση από ό,τι έχει σήμερα με την Ε.Ε., με λιγότερες απαιτήσεις. Η πρόταση της Ε.Ε. προς τον Καναδά δεν ήταν η πρώτη φορά που τέθηκε θέμα «συνδεδεμένου μέλους». Πριν από τρία χρόνια οι «27» έθεσαν ως στόχο την ενσωμάτωση της Ουκρανίας ως συνδεδεμένο κράτος με στόχο την επίσπευση της μακράς διαδικασίας ένταξής της στην Ε.Ε..

Το δίλημμα απέναντι στον Φάρατζ

Το διακύβευμα, επομένως, δεν είναι μόνο εάν η Βρετανία θα θελήσει κάποια στιγμή να επιστρέψει στην Ε.Ε.. Είναι εάν, μετά από μια δεκαετία απομάκρυνσης, μπορεί να οικοδομηθεί αρκετά σταθερή πολιτική και κοινωνική συναίνεση ώστε μια τέτοια επιστροφή να μην αποτελεί απλώς μια νέα ανατροπή πορείας, αλλά μια διαρκή επιλογή.

Αναλυτές υποστηρίζουν ότι παρόλο που οι Εργατικοί αντιλαμβάνονται τη στάση τους απέναντι στην ΕΕ ως πεδίο διαφοροποίησης από το ακροδεξιό Reform UK, διατηρούν επιφυλάξεις. Αυτό γιατί ανησυχούν μήπως μια έμμεση πρόθεση αναθεώρησης ή αποδυνάμωσης του Brexit προσφέρει πολιτικό κεφάλαιο στον Νάιτζελ Φάρατζ.

Με πληροφορίες από Guardian, BBC, The i Paper