Γράφει η Αλεξία Καλαϊτζή

Κομβικής σημασίας εξέλιξη χαρακτηρίζουν οι ειδικοί που μελετούν τις πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης τον εξωδικαστικό συμβιβασμό της Μeta με 29 πολιτείες των ΗΠΑ, οι οποίες κατηγόρησαν τον τεχνολογικό κολοσσό ότι σχεδίασε και εφάρμοσε λειτουργίες σε Instagram και Facebook που προκαλούν εθιστικές συμπεριφορές σε παιδιά και εφήβους, με αποτέλεσμα να επιβαρύνεται η ψυχική και σωματική υγεία τους.

«Εμμεση παραδοχή»

Η σημασία της παραπάνω εξέλιξης έγκειται, σύμφωνα με τον καθηγητή στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ Νίκο Παναγιώτου, στο γεγονός ότι η εταιρεία προχωράει ουσιαστικά σε «έμμεση παραδοχή και αναγνώριση του εθισμού που προκαλεί ο τρόπος που είναι δομημένες και λειτουργούν οι πλατφόρμες». «Για πρώτη φορά έχουμε μια παραδοχή ότι η σχέση μεταξύ πλατφόρμας και χρήστη δεν είναι μόνο μια ιδιωτική σχέση εταιρείας και χρήστη, αλλά έχει έναν σημαντικό κοινωνικό και πολιτικό αντίκτυπο. Γι’ αυτό και ένα μέρος της αποζημίωσης θα κατευθυνθεί στην αντιμετώπιση των αρνητικών συνεπειών της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τους χρήστες», τονίζει ο καθηγητής. Η περίπτωση αυτή είναι ανάλογης σημασίας, όπως συμπληρώνει, με την ιστορική παραδοχή των καπνοβιομηχανιών που αναγνώρισαν σε αντίστοιχο συμβιβασμό τη δεκαετία του ’90 τις αρνητικές συνέπειες της νικοτίνης στην υγεία των καπνιστών.

Τι αλλάζει πρακτικά

Εκτός της συμβολικής σημασίας του συμβιβασμού, που θα κοστίσει στην εταιρεία περίπου 17 δισεκατομμύρια δολάρια (σε διάστημα 10 ετών), η Meta δεσμεύεται για τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων για την προστασία των ανήλικων χρηστών μέσα στους επόμενους μήνες.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα που προβλέπει να ισχύσουν για τους χρηστές κάτω των 18 ετών που ζουν στην Αμερική συγκαταλέγονται τα παρακάτω:

→ Ημερήσιο όριο χρήσης δύο ωρών, το οποίο θα μπορεί να αρθεί μόνο από γονέα. Εάν και άλλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης συμφωνήσουν σε αντίστοιχους όρους, το ημερήσιο όριο θα μειωθεί στη μία ώρα.

→ Αποκλεισμός πρόσβασης κατά τις νυχτερινές ώρες (από τα μεσάνυχτα έως τις 6 π.μ.) και απενεργοποίηση των ειδοποιήσεων τις σχολικές ώρες αλλά και τα βράδυ.

→ Δυνατότητα επιλογής μη εξατομικευμένης εμφάνισης ροής περιεχομένου, δηλαδή μιας ροής που δεν χρησιμοποιεί αλγόριθμο για να προτείνει στοχευμένο περιεχόμενο με σκοπό να τους κρατά σε αδιάκοπο scrolling.

→ Απαγόρευση εμφάνισης του αριθμού των likes ή άλλων αντιδράσεων καθώς και απαγόρευση χρήσης φίλτρων εικόνας που προσομοιώνουν αισθητικές ή κοσμητικές επεμβάσεις.

Από την Αμερική στην Ευρώπη;

Εξίσου σημαντικό με τα παραπάνω μέτρα είναι και η ανοιχτή επιστολή της Meta προς TikTok και YouTube, με την οποία τους καλεί να ακολουθήσουν αντίστοιχα μέτρα. «Θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι οι έφηβοι θα επωφεληθούν από αυτό το νέο πρότυπο για τον κλάδο, όμως δεν μπορούμε να το πετύχουμε μόνοι μας», αναφέρει η εταιρεία στην επιστολή.

Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την παραπάνω εξέλιξη είναι δύο, κατά τον κ. Παναγιώτου: αν οι υπόλοιπες πλατφόρμες θα συμμορφωθούν με τα παραπάνω λαμβάνοντάς τα ως δεδικασμένα, αλλά και αν τα μέτρα αυτά θα επεκταθούν και στην Ευρώπη. Για το πρώτο εκτιμά πως σε περίπτωση που οι πλατφόρμες δεν ακολουθήσουν το παράδειγμα της Meta θα δεχθούν αντίστοιχες προσφυγές με αυτές που δέχθηκε η εταιρεία. Για το δεύτερο δηλώνει αισιόδοξος πως τα μέτρα θα επεκταθούν και στη δική μας ήπειρο. «Προς το παρόν ισχύει μόνο στην Αμερική, αλλά δημιουργεί ένα δεδικασμένο, όχι μόνο νομικό, αλλά πολιτικό και κοινωνικό που σίγουρα θα επηρεάσει και την Ευρώπη».

Η εξέλιξη θα παρακινήσει τους Ευρωπαίους αξιωματούχους και υπευθύνους χάραξης πολιτικών να ζητήσουν την εφαρμογή των παραπάνω μέτρων και για τους ανήλικους χρήστες εντός Ε.Ε.

Την ίδια άποψη εκφράζει και ο Χάρης Παπαευαγγέλου, μεταδιδακτορικός ερευνητής, στο Ινστιτούτο του Πληροφοριακού Δικαίου του Πανεπιστημίου του Αμστερνταμ. Πιστεύει πω η εξέλιξη θα παρακινήσει τους Ευρωπαίους αξιωματούχος και υπευθύνους χάραξης πολιτικών να ζητήσουν την εφαρμογή των παραπάνω μέτρων και για τους ανήλικους χρήστες εντός Ε.Ε. Εξάλλου, όπως επισημαίνει, στην Ευρώπη όλα τα παραπάνω ρυθμίζονται από το DSA, τον ευρωπαϊκό νόμο για τις ψηφιακές υπηρεσίες, ο οποίος ωστόσο κατά τον ίδιο χωλαίνει στην εφαρμογή του. Οπως ανέφερε ο ερευνητής, ήδη η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διαδικασίες κατά πλατφορμών εξαιτίας της μη συμμόρφωσής τους με την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Το ερώτημα της εφαρμογής

Παράλληλα ο κ. Παπαευαγγέλου υπογραμμίζει ότι έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς θα εφαρμοστούν στην πράξη τα μέτρα στην Αμερική, καθώς και ποιος θα αναλάβει την εποπτεία της εφαρμογής τους. Ο ίδιος εφιστά την προσοχή επισημαίνοντας πως κάποιες φορές τα πολύ συγκεκριμένα μέτρα μπορεί να είναι και λίγο πιο εύκολο να παρακαμφθούν από τις πλατφόρμες μέσω δικλίδων ασφαλείας. Σε κάθε περίπτωση, αξιολογεί ως πολύ σημαντική την εξέλιξη ειδικά επειδή προέρχεται από τις ΗΠΑ, όπου επί πολλές δεκαετίες οι θεσμοί δεν εμπλέκονταν στα επιχειρηματικά μοντέλα των πλατφορμών.

Το ερώτημα της εφαρμογής των μέτρων της Meta εγείρει και ο Κωνσταντίνος Πατσάκης, καθηγητής στο Τμήμα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς, παραθέτοντας χαρακτηριστικά το παράδειγμα της απαγόρευσης της χρήσης των social media από την Αυστραλία για παιδιά κάτω των 16 ετών. «Στην Αυστραλία παρακάμπτεται η απαγόρευση. Μπορούμε να μιλήσουμε μόνο για μερική επιτυχίου του μοντέλου», δηλώνει. Οπως διευκρινίζει, το θέμα δεν είναι μόνο τεχνικό και νομικό. «Το ζήτημα είναι το τι κάνουμε και εμείς οι ίδιοι. Αν, για παράδειγμα, οι γονείς έχουν εγκαταστήσει γονεϊκό έλεγχο στα κινητά των παιδιών», τόνισε, λέγοντας πως χρειάζονται και οι γονείς εκπαίδευση σε αυτόν τον τομέα.

Η Meta πάντως δεσμεύεται στο κείμενο του συμβιβασμού ότι θα καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να βελτιώσει το Πλαίσιο Επαλήθευσης Ηλικίας (Age Assurance Framework), λαμβάνοντας μέτρα με στόχο να περιορίσει τις περιπτώσεις που ένας χρήστης χαρακτηρίζεται εσφαλμένα ενήλικος, καθώς και για να μεγιστοποιήσει την ικανότητα εντοπισμού προσπαθειών παράκαμψης των μεθόδων επαλήθευσης ηλικίας.

Ρύθμιση VS απαγόρευση

Θέτοντας τον αστερίσκο της τήρησης των μέτρων και της εφαρμογής τους και από τις υπόλοιπες πλατφόρμες, η Αγγελική Γαζή, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο με εξειδίκευση στην Ψυχολογία των Μέσων και της Τεχνολογίας, υποστηρίζει πως τα μέτρα που προτείνει η Meta φαίνεται να είναι στη σωστή κατεύθυνση.

Σε αντίθεση με το μοντέλο της απαγόρευσης που εφάρμοσε πρώτη η Αυστραλία και προτάσσουν μέχρι σήμερα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ελλάδα και η Γαλλία, ο συμβιβασμός της Μeta επιλέγει τον δρόμο της ρύθμισης. Σε επίπεδο ψυχολογίας, η κ. Γαζή αναφέρει πως δεν έχουμε ακόμα επαρκή ερευνητικά δεδομένα για να συμπεράνουμε ποια μέθοδος είναι πιο αποτελεσματική. Η ίδια αποφεύγει τη χρήση του όρου «εθισμός» και αναφέρεται κυρίως σε «προβληματική σχέση» με τα social media.

Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, σχολιάζει, στη δυτική κουλτούρα προτιμούμε τη ρύθμιση από την καθολική απαγόρευση. «Στόχος είναι η ρύθμιση αλλά οφείλουμε να είμαστε ρεαλιστές. Είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί, γιατί η πλατφόρμα θέλει να είναι κερδοφόρα, και μιλάμε για παγκόσμιες πλατφόρμες», υπογράμμισε, προσθέτοντας πως πρέπει να δώσουμε βάρος στην ανάγκη εκπαίδευσης των παιδιών και των εφήβων, καθώς οι πλατφόρμες δεν παρουσιάζουν μόνο αρνητικά. «Δεν μπορούμε να αποτρέπουμε ή να απαγορεύουμε συνεχώς, αλλά να τους μάθουμε πώς να αντιμετωπίζουν αυτό το οποίο είναι δυνατόν να αποτελέσει κάποια μορφή κινδύνου».