Γράφει η Ελένη Σαμπάνη
«Γιατί άραγε μια καλογραμμένη ιστορία επιστημονικής φαντασίας να μην αντιμετωπίζεται ως υψηλή λογοτεχνία;» αναρωτιόταν πρόσφατα σε συνέντευξή του στο BBC ο Mάικλ Τζον Χάρισον. Χρειάστηκαν σχεδόν έξι δεκαετίες αδιάλειπτης λογοτεχνικής διαδρομής –από τα πρώτα του κείμενα στα τέλη της δεκαετίας του ’60– και δεκατρία μυθιστορήματα, τα οποία δεν περιορίστηκαν ποτέ στα στενά όρια της επιστημονικής φαντασίας, για να λάβει μια ικανοποιητική απάντηση. Και αυτή δεν ήρθε μέσα από κάποιο θεωρητικό μανιφέστο, αλλά με μια θεαματική ανατροπή σε όσα είχαμε συνηθίσει για το λογοτεχνικό βραβείο Booker.
Ο 81χρονος συγγραφέας –τον οποίο οι Financial Times χαρακτήρισαν «τον καλύτερο συγγραφέα που δεν έχετε ακούσει ποτέ», καθώς παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στο ευρύτερο κοινό– ανέβηκε το βράδυ της Δευτέρας στη σκηνή της λαμπρής τελετής στο Λονδίνο για να παραλάβει το βραβείο για το μυθιστόρημά του «The End of Everything» (εκδ. Serpent’s Tail). Η νίκη του γηραιότερου διαγωνιζομένου στην ιστορία του θεσμού, πέρα από προσωπική δικαίωση, σηματοδοτεί κι ένα ιστορικό ορόσημο: πρόκειται για τον πρώτο νικητή του Booker «που αναδύεται απευθείας από τον πραγματικό κόσμο της επιστημονικής φαντασίας», όπως δήλωσε η Γκάμπι Γουντ, διευθύνουσα σύμβουλος της διοργάνωσης.
Αφήνοντας πίσω του δυνατούς συνυποψηφίους και προηγούμενους νικητές –όπως τον Μάρλον Τζέιμς με το «The Disappearers», τον Ντάγκλας Στιούαρτ με το «John of John», αλλά και τη βραβευμένη με Πούλιτζερ Ελίζαμπεθ Στράουτ με το «The Things We Never Say», η δυστοπική ιστορία του Χάρισον κέρδισε τελικά την κριτική επιτροπή, η οποία την είδε ως αλληγορία για να ερμηνεύσει κανείς την πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου.
Η υπόθεση του βιβλίου εκτυλίσσεται σε μια Βρετανία του εγγύς μέλλοντος, η οποία πλήττεται από μια απροσδιόριστη «κρίση» όπου τίποτα δεν λειτουργεί φυσιολογικά, σε συνδυασμό με μια επιδρομή από τα εξωγήινα πλάσματα iGhetti. Οι βασικοί ήρωες, αντίθετα με αυτό που το ευρύ κοινό ορίζει ως «επιστημονική φαντασία», δεν είναι κάποιου είδους θαρραλέοι σωτήρες, αλλά δύο εξαιρετικά αλλόκοτες φιγούρες. Μιλάμε για τον Φίλιπ Τένεντ, έναν μοναχικό ρακοσυλλέκτη που περιπλανιέται δίπλα στο κύμα, και την 70χρονη θεία του, Μάρνι, η οποία κυκλοφορεί οπλισμένη και συχνά βιαιοπραγεί. Η αφήγηση πυροδοτείται όταν ο Φίλιπ ανακαλύπτει στην ακτή ένα περίεργο αντικείμενο, το οποίο σταδιακά διογκώνεται, μεταμορφώνεται και μοιάζει να μιμείται την ανθρώπινη συμπεριφορά, αφήνοντας άφωνη μια γυναίκα που ο πρωταγωνιστής θα συναντήσει τυχαία στη διαδρομή του.
Ο Mάικλ Τζον Χάρισον με το «The End of Everything» είναι ο πρώτος νικητής που αναδύεται απευθείας από το σύμπαν της επιστημονικής φαντασίας.
Ο αναγνώστης μπορεί εύκολα να αποπροσανατολιστεί, όχι μόνο από την πλοκή, αλλά και από τις ίδιες τις ιδιότητες των χαρακτήρων και του κόσμου μέσα στον οποίο κινούνται. Αυτό, ωστόσο, δεν συνιστά αδυναμία της αφήγησης, αλλά, όπως φάνηκε, έκανε το βιβλίο να ξεχωρίσει. Μάλιστα η διακεκριμένη κλασικίστρια και πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, Μέρι Μπερντ, επαίνεσε το βιβλίο διότι, όπως σημείωσε, απέδειξε ότι μια ενδεχόμενη Αποκάλυψη, αν ποτέ συμβεί, «θα ήταν κάτι ακατανόητο».
Από τη δυστοπική κοινωνία του «1984» του Τζορτζ Οργουελ μέχρι τους ναρκωμένους από το soma πολίτες στον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» του Αλντους Χάξλεϊ και το εμβληματικό «Σολάρις» του Στάνισλαβ Λεμ, που ο Αντρέι Ταρκόφσκι μετέφερε το 1972 στη μεγάλη οθόνη, μπορούμε να σταχυολογήσουμε βιβλία της μυθοπλασίας του φανταστικού που αποκάλυπταν και διερευνούσαν τις πιο σκοτεινές τάσεις της ανθρώπινης φύσης, κόντρα στη διαδεδομένη αντίληψη που συνδέει το είδος αποκλειστικά με ιστορίες εξωγήινων και τεράτων.
Αυτή η διαδρομή ξεκινάει ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ., με την «Αληθινή ιστορία» του Λουκιανού –ένα από τα αρχαιότερα δείγματα επιστημονικής φαντασίας– αλλά και τον «Ικαρομένιππο» του ιδίου συγγραφέα. Εκεί, ο φιλόσοφος Μένιππος, απογοητευμένος από τις αντιφατικές θεωρίες των ανθρώπων στη Γη, φτιάχνει φτερά και πετάει μέχρι τη Σελήνη και τον Ολυμπο αναζητώντας την «αλήθεια». Αιώνες αργότερα, το 1752, ο Βολταίρος στον «Μικρομέγα» αφηγείται την ιστορία ενός γίγαντα ο οποίος εξορίζεται από τον πλανήτη του και μαζί με ένα άλλο πλάσμα από τον Κρόνο ξεκινάει ένα μακρινό ταξίδι που καταλήγει στη Γη. Εντυπωσιασμένοι από την ευφυΐα του ανθρώπινου είδους, αλλά ταυτόχρονα σοκαρισμένοι από την αλαζονεία του, οι δύο εξωγήινοι επισκέπτες αποφασίζουν να τους χαρίσουν ένα βιβλίο που υποτίθεται πως κρύβει το απόλυτο νόημα των πάντων. Προς έκπληξη των ανθρώπων, όμως, όλες οι σελίδες του είναι κενές.
Αργότερα, το 1818, η Μέρι Σέλεϊ με τον «Φρανκενστάιν» μετέτρεψε ένα επιστημονικό πείραμα σε μια συγκινητική ιστορία για το πώς μια κοινωνία φοβάται και περιθωριοποιεί το διαφορετικό. Στον 20ό αιώνα, μάλιστα, και συγκεκριμένα το 1969, η Ούρσουλα Λε Γκεν με το «Αριστερό χέρι του σκότους» δεν δίστασε να μιλήσει για έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι δεν έχουν συγκεκριμένο βιολογικό φύλο, παρά μόνο κατά την περίοδο της αναπαραγωγής. Περίπου μία δεκαπενταετία μετά, η Μάργκαρετ Ατγουντ στο βιβλίο «Η ιστορία της θεραπαινίδας» αποτύπωσε έναν κρατικό μηχανισμό στέρησης δικαιωμάτων πάνω στο γυναικείο σώμα, το οποίο, αν και γεμάτο με φανταστικά στοιχεία, μοιάζει με «καμπανάκι» για τη θέση της γυναίκας στον σύγχρονο κόσμο.
