Οι μεγάλες ανατροπές στη γερμανική κοινωνία του 20ού αιώνα συνδέθηκαν με τις μεγάλες πολεμικές ήττες της στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Ηττες που σήμαιναν τη συντριβή του αυτοκρατορικού μεγαλείου μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας στον Β΄ Παγκόσμιο. Ο πρώτος είχε συνολικές απώλειες έως 20 εκατ. ανθρώπους, ο δεύτερος έως 80 εκατ.
Προϋπόθεση για τις πολεμικές εκρήξεις της Γερμανίας στην Ευρώπη ήταν η ενοποίηση των μικρών γερμανικών βασιλείων που πραγματοποίησε τη δεκαετία του 1860, βασισμένος στον γερμανικό εθνικισμό, ο καγκελάριος της Πρωσίας Μπίσμαρκ. Η σαρωτική νίκη επί της Γαλλίας, της μεγάλης ανταγωνίστριας στο έδαφος της Ευρώπης, στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο το 1870, βοηθά στην ενίσχυση του εσωτερικού γοήτρου της ενοποιημένης χώρας, με την πραγματοποίηση του οριζόμενου αργότερα από τους εθνικιστές Δεύτερου Ράιχ (το Πρώτο είχε, υποτίθεται, αναφορά στη συγκρότηση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 962 μ.Χ.).
Με ισχυρά εξαγώγιμα βιομηχανικά προϊόντα και όχι πλέον μόνο εξαγώγιμες πρώτες ύλες, προχωράει στην κορύφωση της δικής της βιομηχανικής επανάστασης, εκατό περίπου χρόνια μετά τη βρετανική, με την οικονομική διείσδυση σε άλλες χώρες μέσω προϊόντων εξελιγμένης τεχνολογίας. Τότε, αποκτά τις πρώτες της αποικιακές κτήσεις, κυρίως στη νοτιοδυτική Αφρική. Ομως, με κυρίαρχη τη νοοτροπία της ηπειρωτικής δύναμης, συνδεδεμένη με την εδαφική επέκταση και όχι τη θαλάσσια, δεν θα μπορέσει να αποκτήσει την πολιτική δημιουργική και κυρίως συνθετική φαντασία της υπερδύναμης που θα την οδηγούσε στην ωφέλιμη αποικιακή πολιτική των αντιπάλων της, Μεγάλης Βρετανίας και Γαλλίας.
Η ήττα της στον Α΄ Παγκόσμιο θα πυροδοτήσει μεγάλες κοινωνικές και επαναστατικές διαδικασίες με την εξέγερση των φιλομπολσεβίκων σπαρτακιστών - κομμουνιστών και τη σύνδεσή τους με το εργατικό κίνημα μιας ηττημένης πολεμικά «αυτοκρατορικής» κοινωνίας.
Ο γερμανικός Μεσοπόλεμος έχει αφετηρία την, εκ των πραγμάτων μειωτική για τον ηττημένο, Συνθήκη των Βερσαλλιών και τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, ο βαθύς προοδευτισμός της οποίας δεν γιατρεύει το πληγωμένο γόητρο των Γερμανών. Ο ναζισμός, συνδεόμενος πολιτικά με τον στρατό και την αστυνομία, επελαύνει με πολιτικά μέσα. Ο ιδιαιτέρως επιτυχής τακτικισμός του Χίτλερ συναντά την ανοχή των ελίτ και του κεφαλαίου που τον κρίνουν ως ασφαλέστερη λύση από τους κομμουνιστές. Η κρίση του 1929 ενισχύει την οικονομική ύφεση, την ανεργία και το εθνικιστικό τραύμα. Οι ναζιστές στοχοποιούν τη Συνθήκη των Βερσαλλιών και τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.
Η πολιτική άνοδός τους στην εξουσία θα οδηγήσει σε ένα οικονομικό «θαύμα» δημοσίων έργων. Τα χρέη που θα δημιουργήσει θα «καλυφθούν» αργότερα από τις εβραϊκές περιουσίες. Οικονομικό αδιέξοδο, αντισημιτισμός, φυλετισμός, αντικομμουνισμός, ενεργοποίηση αρχαίων γερμανικών μύθων, καλλιεργούμενο εθνικιστικό τραύμα και «εύκολες» εθνικιστικές λύσεις, μαζί με τη στροφή της βιομηχανίας σε απαγορευμένους πολεμικούς εξοπλισμούς, διαμορφώνουν το μάγμα της λάβας που θα θεωρήσει πως ο κόσμος ως «ζωτικός χώρος» ανήκει στη Γερμανία και στη ναζιστική φυλετική «καθαρότητα» του αρείου αίματος.
Η συντριβή της Γερμανίας το 1945 και η καταστροφή μέρους της υφηλίου οδηγεί στην εκ νέου διαίρεσή της. Στο εσωτερικό της Δυτικής Γερμανίας, ο ναζισμός ορίζεται μεν ως η αιτία της εθνικής τους ήττας αλλά η ενοχοποίησή του αμβλύνεται με τα χρόνια. Κατά το αριστερό, φλογερό πολιτικά 1968, θα τεθεί από την τότε πολιτικοποιημένη νεολαία ότι οι γερμανικοί «λογαριασμοί» με τον ναζισμό όφειλαν να κλείσουν με τρόπο ουσιαστικό για τις αιτίες που τον ανέδειξαν και τον ισχυροποίησαν. Στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, η ποινικοποίηση του ναζισμού εντάχθηκε μεν στην εκπαίδευση, αλλά όριζε ως αιτία τη «δυτική» νοοτροπία και όχι τη «σοσιαλιστική» της ΛΔΓ.
Ογδόντα χρόνια μετά τη συντριβή του ναζισμού, ούτε η πολιτική νοηματοδότηση του παρελθόντος ούτε η βαρβαρότητα και καταστροφικότητα του φαινομένου εμποδίζει την AfD να φτάσει στο 40% στην πρώην Ανατολική και στο 20% στην πρώην Δυτική Γερμανία. Τα ιστορικά αίτια της αθλιότερης απειλής θάφτηκαν μέσα στην οικονομική ευμάρεια και στον καταναλωτισμό που επέτρεψε την άμβλυνση των μεταπολεμικών ηθικών ταυτοτήτων. Εκείνων που ορίστηκαν από τη νίκη της ελευθερίας κατά του ναζισμού. Η κατάρρευση του «υπαρκτού» σοσιαλισμού όρισε για τη Δύση ως κοινωνικό όνειρο τον άκρατο πλουτισμό και ως φύρα το κοινωνικό κράτος και τη φροντίδα των εργαζομένων.
Οχι μόνο στη Γερμανία, αλλά σε όλη τη Δύση, η ακύρωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσω της οικονομικής δυσπραγίας, καταργεί τον ρόλο της μεσαίας τάξης. Ο θυμός φαντάζει λύση, ενώ πρόκειται για αυτοκαταστροφή των συνθέσεων που εξασφάλιζαν τη λειτουργία της δημοκρατίας. Φαίνεται όμως ότι οι «θυμωμένοι», αισθανόμενοι αποκομμένοι από την πολιτική τύχη τους, κρίνουν την ιστορία ως εμπόδιο και όχι σύμβουλο.
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
