Γράφει ο Πέτρος Παπαδόπουλος*
Καταδικάστηκε η Τουρκία από την Ολομέλεια (Grand Chamber) του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για την παράνομη κράτηση του επιχειρηματία και ακτιβιστή Οσμάν Καβάλα (Αριθμός Αίτησης 2170/24). Η απόφαση εκδόθηκε κατά πλειοψηφία με 15 από τους 17 δικαστές της Ολομέλειας να καταδικάζουν την Τουρκία για παραβιάσεις δικαιωμάτων του Καβάλα. Εξαίρεση ήταν οι αποστατούντες δικαστές της Βοσνίας και της ίδιας της Τουρκίας, οι οποίοι εξέδωσαν αποφάσεις μειοψηφίας, διαφωνώντας με την Ολομέλεια.
Ειδικότερα, η υπόθεση αφορά τα μέτρα που ελήφθησαν εις βάρος του προσφεύγοντος, τα οποία ο ίδιος θεωρεί ότι επιβλήθηκαν ως αποτέλεσμα των δραστηριοτήτων του και των δημόσιων τοποθετήσεών του ως υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Να σημειωθεί ότι η δίωξη, σύλληψη και καταδίκη του Καβάλα από την Τουρκία έγινε κατόπιν διαδηλώσεων στο πάρκο Γκεζί, στις οποίες συμμετείχαν και/ή διοργάνωσαν διάφορες μη-κυβερνητικές οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις οποίες δραστηριοποιείται ο Καβάλα και οι οποίες η Τουρκία επιχειρηματολογεί ότι παραβίασαν τη συνταγματική τάξη και είχαν σκοπό την ανατροπή της κυβέρνησης. Κατόπιν της απόφασης του ΕΔΑΔ στην υπόθεση Καβάλα Ι, (Αριθμός Αίτησης 28749/18, ημερομηνίας 10 Δεκεμβρίου 2019), ο Καβάλα εξακολούθησε να στερείται την ελευθερία του, προτού καταδικαστεί σε επιβαρυμένη ποινή ισόβιας κάθειρξης. Συνεπώς, ο Καβάλα επικαλείτο στην παρούσα υπόθεση παραβιάσεις των άρθρων 3, 5, 6, 7, 10, 11 και 18 της ΕΣΔΑ.
Αναφορικά με τα άρθρα 10 (ελευθερία του λόγου) και 11 (ελευθερία του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι) της ΕΣΔΑ, το ΕΔΑΔ αποφάσισε ότι υπήρχε παραβίαση από την Τουρκία. Συγκεκριμένα, το ΕΔΑΔ έκρινε στην παράγραφο 169 της απόφασης ότι η Τουρκία δια μέσω του Ποινικού Κώδικα της και ειδικότερα του άρθρου 312 είχε εξισώσει τις νόμιμες δραστηριότητες της κοινωνίας των πολιτών με το actus reus ενός εξαιρετικά σοβαρού αδικήματος. Άρα, «η ερμηνεία του άρθρου 312 του Ποινικού Κώδικα από τα εθνικά δικαστήρια έχει οδηγήσει σε έμμεση απόδοση ποινικής ευθύνης για πράξεις βίας που διαπράχθηκαν από τρίτους, ελλείψει οποιασδήποτε άμεσης συμμετοχής, υποκίνησης ή συνδρομής εκ μέρους του προσφεύγοντος. Μια τέτοια προσέγγιση, η οποία βασίζεται πρωτίστως στην υποτιθέμενη επιρροή του προσφεύγοντος ή στον διαρθρωτικό του ρόλο εντός ενός κοινωνικού κινήματος, χωρίς καμία εξέταση της προέλευσης της βίας ή της ατομικής ευθύνης των δραστών της, έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή ενός προδήλως δυσανάλογου ποινικού βάρους στους φορείς της κοινωνίας των πολιτών και συνιστά απαράδεκτη επέμβαση στις ελευθερίες που κατοχυρώνονται από τη Σύμβαση». Συνεπώς, το ΕΔΑΔ κατέληξε στην παράγραφο 171 πως αυτή η προσέγγιση από την Τουρκία είχε ως αποτέλεσμα να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του Τουρκικού Ποινικού Κώδικα «κατά τρόπο μη προβλέψιμο, δεν παρείχε την απαιτούμενη ελάχιστη προστασία έναντι αυθαίρετης επέμβασης και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ήταν «προβλεπόμενη από τον νόμο», κατά την έννοια που απαιτείται από τη δεύτερη παράγραφο των άρθρων 10 και 11 της Σύμβασης».
Περαιτέρω, το ΕΔΑΔ καταδίκασε την Τουρκία σχετικά με παραβιάσεις του άρθρου 6(1) της ΕΣΔΑ και το δικαίωμα δίκαιης δίκης του Καβάλα. Συγκεκριμένα, στην παράγραφο 211 της απόφασης, το ΕΔΑΔ επεσήμανε ότι: «υπήρξαν σοβαρές πλημμέλειες στην ποινική διαδικασία κατά του προσφεύγοντος, οι οποίες επηρέασαν τόσο τη δίκαιη διεξαγωγή της διαδικασίας όσο και τις εγγυήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας των δικαστηρίων. Λαμβάνοντας υπόψη, σε ευρύτερο πλαίσιο, ένα διαρθρωτικό πλαίσιο που υπονομεύει την ανεξαρτησία του δικαστικού συστήματος στην Τουρκία, το Δικαστήριο θεωρεί επίσης ότι οι πλημμέλειες που διαπιστώθηκαν στην παρούσα υπόθεση δεν συνιστούν απλώς διαδικαστικές παρατυπίες, αλλά αντανακλούν μια βαθιά επιδείνωση του δικαστικού πλαισίου εντός του οποίου εξετάστηκε η υπόθεση του προσφεύγοντος. Συνολικά, οι εν λόγω πλημμέλειες έπληξαν θεμελιωδώς την ίδια την ουσία του δικαιώματος του προσφεύγοντος σε δίκαιη δίκη, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης».
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κατάληξη του ΕΔΑΔ ότι η κράτηση του Καβάλα από την Τουρκία είναι παράνομη και συνεπώς παραβιάζει το δικαίωμα του στην προσωπική ελευθερία και ειδικότερα το άρθρο 5(1) της ΕΣΔΑ. Στην παράγραφο 249 της απόφασης το ΕΔΑΔ κατέληξε ότι: «ολόκληρη η περίοδος στέρησης της ελευθερίας του προσφεύγοντος από τις 10 Δεκεμβρίου 2019 και εξής δεν ήταν συμβατή με τις απαιτήσεις του άρθρου 5 § 1 της Σύμβασης. Η κράτηση του προσφεύγοντος μεταξύ 10 Δεκεμβρίου 2019 και 25 Απριλίου 2022 ήταν αυθαίρετη, καθόσον δεν βασιζόταν σε εύλογους λόγους που να εξυπηρετούν οποιονδήποτε από τους θεμιτούς σκοπούς που προβλέπονται στη Σύμβαση. Περαιτέρω, οι αρχές ενήργησαν κακόπιστα, αναζητώντας εναλλακτικούς λόγους προκειμένου να διασφαλίσουν τη συνέχιση της κράτησης του προσφεύγοντος και να παρακάμψουν τις απαιτήσεις του εσωτερικού δικαίου, ιδίως εκείνες που απορρέουν από το άρθρο 100 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Ούτε μπορεί η κράτηση του προσφεύγοντος μετά την ημερομηνία αυτή, η οποία βασιζόταν στην εκτέλεση ποινής που επιβλήθηκε κατόπιν διαδικασίας στην οποία υπήρξε κατάφωρη αρνησιδικία, να θεωρηθεί «νόμιμη» κατά την έννοια του άρθρου 5 § 1 της Σύμβασης. Απορρέει άμεσα από καταδικαστική απόφαση η οποία ήταν ασυμβίβαστη με τις θεμελιώδεις εγγυήσεις της δίκαιης δίκης, γεγονός που σημαίνει ότι η επακόλουθη στέρηση της ελευθερίας δεν έχει κανένα επιτρεπτό νομικό έρεισμα βάσει της Σύμβασης».
Ειρήσθω εν παρόδω, το ΕΔΑΔ ξεκαθάρισε ότι η Τουρκία πρέπει να διασφαλίσει την αποφυλάκιση του προσφεύγοντος το συντομότερο δυνατόν και να εξαλείψει τις συνέπειες της καταδίκης του καθώς και ότι οφείλει να λάβει όλα τα κατάλληλα γενικά μέτρα προκειμένου όχι μόνο να εξαλείψει τις συνέπειες των παραβιάσεων που υπέστη ο προσφεύγων, αλλά και να αποτρέψει παρόμοιες παραβιάσεις στο μέλλον.
Πρέπει να ειπωθεί, πως το ΕΔΑΔ εντόπισε παραβιάσεις τόσο του άρθρου 18 της ΕΣΔΑ καθώς και του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ. Αναφορικά με το άρθρο 18, το ΕΔΑΔ αποφάσισε ότι: «Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις περιστάσεις της υπόθεσης, το Δικαστήριο θεωρεί ότι έχει αποδειχθεί ότι τα μέτρα που ελήφθησαν εις βάρος του προσφεύγοντος (η άσκηση ποινικής δίωξης, η συνέχιση της προσωρινής κράτησής του και η καταδίκη του) υπαγορεύονταν ως επί το πλείστον από έναν απώτερο σκοπό, και συγκεκριμένα από την πρόθεση να τιμωρηθεί για τον ρόλο του στις διαδηλώσεις στο πάρκο Γκεζί και για την έκφραση των απόψεών του ως υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και να φιμωθεί. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11 της Σύμβασης». Αναφορικά με το άρθρο 3, το ΕΔΑΔ αποφάσισε πως υπήρχε παραβίαση αφού ο προσφεύγων στερείται κάθε προοπτικής αποφυλάκισης και δεν υπάρχει στο εθνικό δίκαιο κανένας μηχανισμός που να επιτρέπει την επανεξέταση της ποινής υπό το πρίσμα μεταβολών στην προσωπική του κατάσταση ή του βαθμού επικινδυνότητας που αυτός παρουσιάζει.
Καταληκτικά, το ΕΔΑΔ διέταξε όπως η Τουρκία καταβάλει στον προσφεύγοντα, εντός τριών μηνών 70.000 ευρώ πλέον κάθε φόρου που ενδέχεται να επιβληθεί για ηθική βλάβη καθώς και 43.342,57 ευρώ πλέον κάθε φόρου που ενδέχεται να επιβληθεί στον προσφεύγοντα, για δικαστικά έξοδα και δαπάνες.
Συμπερασματικά, κανείς δεν μπορεί παρά να απορεί, μελετώντας την υπόθεση Καβάλα ΙΙ, αλλά και την πληθώρα των συνεχών καταδικαστικών αποφάσεων του ΕΔΑΔ κατά της Τουρκίας, κατά πόσον η Τουρκία έχει θέση ή ρόλο στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η επανειλημμένη διαπίστωση σοβαρών παραβιάσεων θεμελιωδών δικαιωμάτων, εγείρει εύλογα ερωτήματα εάν τελικά η συμμετοχή της Τουρκίας στην ΕΣΔΑ δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένας επικοινωνιακός φερετζές αποπροσανατολισμού της παγκόσμιας κοινής γνώμης από τον πραγματικό εαυτό του τουρκικού καθεστώτος, ήτοι μια αιμοβόρα και απολυταρχική δικτατορία.
Ο κύριος Πέτρος Παπαδόπουλος είναι δικηγόρος*.
