Οι εικόνες θυμίζουν περισσότερο ηφαιστειακή έκρηξη παρά δασική πυρκαγιά. Ενα γιγαντιαίο, σκοτεινό σύννεφο αναπτύσσεται κατακόρυφα πάνω από τις φλόγες φτάνοντας σε πολύ μεγάλο ύψος. Δεν πρόκειται, όμως, απλώς για μια πυκνή στήλη καπνού.

Είναι ένας πυροσωρειτομελανίας, γνωστός διεθνώς ως pyrocumulonimbus ή pyroCb – ένα καταιγιδοφόρο νέφος που δημιουργείται από την ίδια τη φωτιά και μπορεί να μεταβάλει δραματικά τη συμπεριφορά της.

Το φαινόμενο βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, καθώς η Γαλλία και η Ισπανία αντιμετωπίζουν εκτεταμένες πυρκαγιές, εν μέσω υψηλών θερμοκρασιών, ξηρασίας και ισχυρών ανέμων. Στη νοτιοδυτική Γαλλία, οι πυροσβεστικές αρχές έκαναν λόγο για ένα πρωτόγνωρο για τη χώρα πυρομετεωρολογικό φαινόμενο πάνω από τη μεγάλη πυρκαγιά της Ζιρόντ.

Πυροσωρειτομελανίας από πυρκαγιές στην Αυστραλία το 2020 (ΑΠΕ-ΜΠΕ/EPA).

Τι ακριβώς είναι ένα «σύννεφο φωτιάς»

Μια ισχυρή πυρκαγιά απελευθερώνει τεράστια ποσά θερμότητας. Ο υπέρθερμος αέρας, μαζί με τον καπνό, τη στάχτη και την υγρασία που προέρχεται από τη βλάστηση, ανεβαίνει με μεγάλη ταχύτητα στην ατμόσφαιρα, σχηματίζοντας ένα ισχυρό ανοδικό ρεύμα.

Καθώς η στήλη ανεβαίνει, η ατμοσφαιρική πίεση και η θερμοκρασία μειώνονται. Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται και δημιουργείται αρχικά ένας πυροσωρείτης ή pyrocumulus. Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών περιγράφει τον πυροσωρείτη ως νέφος που σχηματίζεται όταν η θερμότητα μιας πυρκαγιάς τροφοδοτεί έντονες ανοδικές κινήσεις του αέρα.

Δεν εξελίσσεται κάθε πυροσωρείτης σε καταιγίδα. Οταν όμως η φωτιά είναι ιδιαίτερα μεγάλη, η ατμόσφαιρα ασταθής και υπάρχει αρκετή υγρασία στα ανώτερα στρώματα, το νέφος μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται έως ότου μετατραπεί σε πυροσωρειτομελανία.

Με απλά λόγια, πρόκειται για μια καταιγίδα που γεννιέται μέσα στη στήλη καπνού μιας πυρκαγιάς. Η NASA έχει χαρακτηρίσει αυτά τα νέφη «δράκους που αναπνέουν φωτιά», καθώς μπορούν να παράγουν κεραυνούς, χαλάζι και εξαιρετικά ισχυρούς ανέμους.

Πόσο ψηλά μπορούν να φτάσουν

Οι πυροσωρειτομελανίες μπορεί να φτάσουν σε ύψος 10 έως 15 χιλιομέτρων και, στις ισχυρότερες περιπτώσεις, να διαπεράσουν την τροπόπαυση και να διοχετεύσουν καπνό απευθείας στη στρατόσφαιρα.

Λειτουργούν ουσιαστικά σαν γιγαντιαίες καμινάδες, μεταφέροντας σωματίδια, αιθάλη και αέρια πολύ ψηλότερα από μια συνηθισμένη πυρκαγιά. Εκεί ο καπνός μπορεί να παραμείνει για μήνες και να μεταφερθεί σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων.

Γιατί είναι τόσο επικίνδυνα

Ο μεγαλύτερος άμεσος κίνδυνος βρίσκεται στους ανέμους που δημιουργεί το ίδιο το νέφος.

Η απότομη άνοδος του θερμού αέρα αναγκάζει αέριες μάζες από τη γύρω περιοχή να κινηθούν προς τη φωτιά. Παράλληλα, τα καθοδικά ρεύματα του καταιγιδοφόρου νέφους μπορούν να χτυπήσουν το έδαφος και να εξαπλωθούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.

Το αποτέλεσμα είναι απότομες και συχνά απρόβλεπτες αλλαγές στην ένταση και τη διεύθυνση των ανέμων. Το πύρινο μέτωπο μπορεί να επιταχυνθεί, να αλλάξει κατεύθυνση ή να δημιουργήσει νέες εστίες, αιφνιδιάζοντας ακόμη και έμπειρες ομάδες πυρόσβεσης.

Το νέφος μπορεί επίσης να μεταφέρει αναμμένα υπολείμματα σε μεγάλη απόσταση από το κύριο μέτωπο, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις η έντονη περιστροφική κίνηση του αέρα μπορεί να συμβάλει στον σχηματισμό πυροστρόβιλων.

Για αυτό, η εμφάνιση ενός pyroCb αποτελεί ένδειξη ότι η πυρκαγιά έχει περάσει σε φάση ακραίας συμπεριφοράς.

Μπορούν οι κεραυνοί να προκαλέσουν νέες πυρκαγιές;
Οπως ένας συνηθισμένος σωρειτομελανίας, έτσι και το «σύννεφο φωτιάς» μπορεί να αποκτήσει ισχυρό ηλεκτρικό φορτίο και να παραγάγει αστραπές και κεραυνούς.

Οι κεραυνοί μπορούν να πέσουν μακριά από την αρχική πυρκαγιά, δημιουργώντας νέες εστίες σε περιοχές στις οποίες δεν έχουν ακόμη φτάσει οι φλόγες. Ετσι σχηματίζεται ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος: η πυρκαγιά δημιουργεί καταιγίδα και η καταιγίδα μπορεί να προκαλέσει περισσότερες πυρκαγιές.

Δεν φέρνουν και βροχή;

Ενα pyroCb μπορεί να παραγάγει βροχή, όμως αυτή δεν είναι πάντοτε αρκετή για να περιορίσει τη φωτιά.

Τα σωματίδια του καπνού ευνοούν τον σχηματισμό πολλών μικρών σταγονιδίων, τα οποία δυσκολεύονται να ενωθούν και να γίνουν αρκετά βαριά ώστε να πέσουν ως ισχυρή βροχή. Επιπλέον, όταν η ατμόσφαιρα κοντά στο έδαφος είναι πολύ ξηρή, οι σταγόνες μπορεί να εξατμιστούν προτού φτάσουν στις φλόγες.

Αντί να κατασβέσει την πυρκαγιά, η εξάτμιση μπορεί να ψύξει απότομα τον αέρα και να ενισχύσει τα καθοδικά ρεύματα, προκαλώντας ισχυρές ριπές ανέμου γύρω από το μέτωπο.

Είναι ένα νέο φαινόμενο;

Οι πυροσωρειτομελανίες δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Εχουν καταγραφεί εδώ και χρόνια σε περιοχές με μεγάλες δασικές πυρκαγιές, κυρίως στην Αυστραλία, στον Καναδά, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Ρωσία.

Οι καταστροφικές πυρκαγιές της Αυστραλίας το 2019 και το 2020 προκάλεσαν πυροκαταιγίδες που μετέφεραν καπνό έως τη στρατόσφαιρα. Αντίστοιχα νέφη έχουν παρατηρηθεί σε μεγάλες πυρκαγιές της Καλιφόρνιας, ενώ μια παγκόσμια επιστημονική καταγραφή εντόπισε εκατοντάδες περιστατικά κατά την περίοδο 2013-2023.

Ποια είναι η σχέση με την κλιματική κρίση
Η κλιματική αλλαγή δεν «δημιουργεί» από μόνη της κάθε πυροσωρειτομελανία. Αυξάνει όμως την πιθανότητα να συνυπάρξουν οι παράγοντες που απαιτούνται: παρατεταμένοι καύσωνες, ξηρασία, αφυδατωμένη βλάστηση και μεγαλύτερες, θερμότερες και εντονότερες πυρκαγιές.

Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός επισημαίνει ότι οι θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες αυξάνουν τον κίνδυνο πυρκαγιών και επιμηκύνουν την αντιπυρική περίοδο σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Επιστημονικές μελέτες εκτιμούν ότι, καθώς αυξάνονται οι ακραίες πυρκαγιές, τα επεισόδια pyroCb είναι πιθανό να γίνουν συχνότερα τις επόμενες δεκαετίες.

Με πληροφορίες από Guardian, NASA, World Meteorological Organization, Nature