Υπάρχει μια μορφή μνήμης που δεν φυλάσσεται σε βιβλία ούτε χαράσσεται πάνω στο μάρμαρο. Είναι η μνήμη της ίδιας της φύσης. Η φύση διατηρεί μέσα στους αιώνες μορφές ζωής που επιβιώνουν πολύ περισσότερο από τις ανθρώπινες γενιές και γίνονται σιωπηλοί φορείς γνώσης.
Ενα ταπεινό αγριόχορτο που εξακολουθεί να φυτρώνει δίπλα στα μάρμαρα της Στοάς του Αττάλου μπορεί να αφηγηθεί μια ιστορία πολύ μεγαλύτερη από τη δική του. Δεν είναι απλώς στοιχείο της ελληνικής χλωρίδας. Είναι ένας ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στον κόσμο της αρχαίας Ελλάδας και στις αναζητήσεις της σύγχρονης επιστήμης.
Οι ρίζες των φυτών δεν συγκρατούν μόνο το έδαφος. Συγκρατούν, συμβολικά, και τη συνέχεια της μνήμης. Οι ρίζες των βοτάνων ενώνονται με τις ρίζες ενός πολιτισμού. Ανάλογα συμβαίνουν και στην Αρχαία Αγορά, όπου η πέτρα εξακολουθεί να συνυπάρχει με τη ζωντανή φύση, ο διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν δεν αποτελεί μια αφηρημένη έννοια. Είναι μια πραγματικότητα που εξακολουθεί να μας περιβάλλει.
Ο «Κήπος του Ιπποκράτη» δεν αποτελεί μόνο μια αναφορά στην απαρχή της επιστημονικής ιατρικής. Αποτελεί μια διαχρονική μεταφορά του τρόπου με τον οποίο γεννιέται η επιστήμη. Εκεί όπου η παρατήρηση της φύσης μετατρέπεται σε γνώση, η εμπειρία σε επιστημονική σκέψη και η καθημερινή πράξη σε πολιτισμό.
Η γνώση, άλλωστε, δεν προχωρεί πάντοτε εγκαταλείποντας το παρελθόν. Συχνά προχωρεί επιστρέφοντας σε αυτό, θέτοντας νέα ερωτήματα και αναζητώντας νέες αποδείξεις. Ετσι και η σύγχρονη επιστήμη εξακολουθεί να συνομιλεί με τη βαθιά ιπποκρατική αντίληψη για τη σχέση ανθρώπου, φύσης, διατροφής και υγείας.
Στην καρδιά αυτής της αντίληψης βρίσκεται μία έννοια που παραμένει σήμερα περισσότερο επίκαιρη από ποτέ: η ισορροπία. Η υγεία δεν είναι απλώς η απουσία της ασθένειας. Είναι η αρμονική σχέση του ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον, με τη διατροφή του, με τον τρόπο ζωής του. Είναι, με άλλα λόγια, η έκφραση του μέτρου, μιας έννοιας που διαπερνά ολό-
κληρη την ελληνική σκέψη.
Σε μια εποχή όπου όλα μεταβάλλονται με πρωτοφανή ταχύτητα, οι κοινωνίες αναζητούν σταθερά σημεία αναφοράς. Η ταυτότητα, όμως, δεν οικοδομείται μόνο μέσα από τη μνήμη των μεγάλων γεγονότων. Οικοδομείται και μέσα από τη μνήμη των καθημερινών πρακτικών. Από εκείνες τις μικρές συνήθειες που διασχίζουν αθόρυβα τους αιώνες και συνδέουν τις γενιές μεταξύ τους.
Η παραδοσιακή ελληνική διατροφή αποτελεί μία από τις πιο ζωντανές εκφράσεις αυτής της συνέχειας. Τα άγρια χόρτα και τα αρωματικά βότανα, το ελαιόλαδο, τα όσπρια, τα δημητριακά και οι καρποί της ελληνικής γης δεν συγκροτούν μόνο ένα διατροφικό πρότυπο. Συνθέτουν έναν τρόπο ζωής. Μια σχέση με τη γη, με τις εποχές, με τη βιοποικιλότητα, με την κοινότητα και, τελικά, με την ίδια την πολιτισμική μας ταυτότητα.
Ακριβώς αυτή τη γόνιμη συνάντηση της παράδοσης με τη σύγχρονη επιστημονική γνώση υπηρετεί επί δεκαετίες το έργο της ακαδημαϊκού Αντωνίας Τριχοπούλου. Με την πολύχρονη επιστημονική πορεία της συνέβαλε καθοριστικά ώστε η μεσογειακή διατροφή να αναγνωρισθεί διεθνώς όχι ως νοσταλγική αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως πρότυπο δημόσιας υγείας, θεμελιωμένο στην αυστηρή επιστημονική έρευνα και τεκμηρίωση. Η Ακαδημία Αθηνών αναγνωρίζει και τιμά τη διαχρονική συμβολή της στην επιστήμη, στη δημόσια υγεία και στη διεθνή ανάδειξη της ελληνικής διατροφικής παράδοσης.
Η σημερινή πραγματικότητα μας υπενθυμίζει ότι δεν απομακρυνόμαστε μόνο από μια υγιεινή διατροφή. Απομακρυνόμαστε σταδιακά από έναν τρόπο ζωής. Η αύξηση της παιδικής παχυσαρκίας, η αποξένωση από το φυσικό περιβάλλον και η εγκατάλειψη διατροφικών συνηθειών, που διαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες, αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας πρόκλησης.
Και εδώ ακριβώς αναδεικνύεται και η ευθύνη της Ακαδημίας Αθηνών. Το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας δεν έχει ως αποστολή μόνο τη μελέτη και τη διαφύλαξη της επιστημονικής γνώσης. Εχει, παράλληλα, την ευθύνη να αναδεικνύει τα μεγάλα ζητήματα που απασχολούν την κοινωνία, να ενθαρρύνει τον δημόσιο διάλογο και να θέτει την επιστημονική γνώση στην υπηρεσία της πολιτείας και των πολιτών.
Η αποστολή της Ακαδημίας δεν είναι να υπαγορεύει πολιτικές. Είναι να συμβάλλει στη διαμόρφωση του επιστημονικού υποβάθρου πάνω στο οποίο μπορούν να στηριχθούν αποτελεσματικές δημόσιες πολιτικές. Η διατροφή αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η επιστήμη, η εκπαίδευση, ο πολιτισμός και η δημόσια υγεία συναντώνται.
Ο δημιουργικός διάλογος ανάμεσα στην αρχαιολογία, στη βοτανική, στην ιατρική, στη διατροφική επιστήμη και στην ιστορία του πολιτισμού είναι απολύτως απαραίτητος. Μας υπενθυμίζει ότι οι κοινωνίες δεν προοδεύουν μόνον όταν ανακαλύπτουν νέα γνώση. Προοδεύουν και όταν αναγνωρίζουν εκ νέου την αξία γνώσεων που διέθεταν ήδη, φωτίζοντάς τες με τα εργαλεία της σύγχρονης επιστήμης.
Τα ταπεινά αγριόχορτα της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας συνεχίζουν να φυτρώνουν δίπλα στα ιστορικά μάρμαρα, διασώζοντας κάτι πολύ μεγαλύτερο από την ιστορία ενός φυτού. Τη συνέχεια μιας γνώσης, ενός τρόπου ζωής και ενός πολιτισμού που εξακολουθεί να μας διδάσκει.
Ο κ. Νικηφόρος Διαμαντούρος είναι πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών. Το κείμενο είναι επεξεργασμένη εκδοχή του χαιρετισμού στο συνέδριο αφιερωμένο στον Κήπο της Αρχαίας Αγοράς Αθηνών, στις 25 Σεπτεμβρίου 2026, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο εορτασμού των 100 ετών λειτουργίας της Ακαδημίας Αθηνών.
