Η συζήτηση για την ασπρόμαυρη «Πατρίδα» του Πάβελ Παβλικόφσκι δεν έχει κοπάσει. Δεν είναι τυχαίο ότι επέστρεψε στις κινηματογραφικές αίθουσες (όχι σε πολλές, αλλά δεν έχει σημασία) και αυτό δεν οφείλεται μόνο στις 11 υποψηφιότητές της για τα 39α Ευρωπαϊκά Βραβεία Κινηματογράφου, που ανακοινώθηκαν πρόσφατα. Δεν φτάνει αυτό· ούτε και το γεγονός ότι διαρκεί 82΄ – ιδανικός κινηματογραφικός χρόνος, πριν αρχίσει να κυριεύει τους θεατές νευρικότητα, πολυδιάσπαση, αδυναμία συγκέντρωσης, που χαρακτηρίζουν την εποχή.
Οι ερμηνείες αυτές έχουν εμπορικά ερείσματα, αλλά δεν επαρκούν για να εξηγήσουν το ενδιαφέρον το οποίο αναζωπυρώνεται κατά διαστήματα. Η επιστροφή του αυτοεξόριστου Τόμας Μαν στην ηττημένη Γερμανία το 1949, ύστερα από 16 χρόνια, προσπαθώντας να κρατήσει μια λεπτή, διπλωματική ισορροπία ανάμεσα στους δύο κόσμους του Ψυχρού Πολέμου, είναι κάτι περισσότερο από αναψηλάφηση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Ο νομπελίστας συγγραφέας ταξιδεύει στη Γερμανία, μαζί με την κόρη του Ερικα, για να τιμηθεί τόσο από τη δυτική όσο και από την ανατολική πλευρά, παραλαμβάνοντας το βραβείο Γκαίτε.
Ομως, στους δρόμους των ισοπεδωμένων πόλεων, από την αμερικανοκρατούμενη Φρανκφούρτη έως τη σοβιετική Βαϊμάρη, μοιάζει με φάντασμα ή επισκέπτη στον ίδιο του τον τόπο. «Πάμε σπίτι, μπαμπά...», του λέει η κόρη του, εξουθενωμένη από όσα συναντάει και συντετριμμένη από την αυτοκτονία του αδελφού της. «Και πού είναι αυτό;» απαντά υπομειδιώντας ο Τόμας Μαν, σε μία από τις προβεβλημένες σκηνές της ταινίας. Δέκα χρόνια πριν από το ταξίδι στη Γερμανία, το 1939, έγραψε ένα προφητικό κείμενο «Αυτός ο πόλεμος» (κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, 2017, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου), που προοριζόταν για τη νεοϋορκέζικη Herald Tribune.
Το ολιγοσέλιδο αυτό δοκίμιο αλληλεπιδρά με την ταινία του Παβλικόφσκι μιλώντας για το «καθεστώς» που «μεταμόρφωσε τη Γερμανία σε αντικείμενο τρόμου και βδελυγμίας και οδήγησε σε αυτόν τον πόλεμο». Είναι η μαρτυρία, η εξομολόγηση, ο στοχασμός για την πατρίδα του, τους συμπατριώτες του, τον κόσμο της εποχής του, τον ίδιο τον εαυτό του. Αναλύει πώς η χώρα του Γκαίτε, του Μπαχ και του υψηλού πνεύματος παραδόθηκε στη ναζιστική παράκρουση, διαχωρίζοντας την αληθινή γερμανική παιδεία από τον μιλιταριστικό εθνικισμό. Η πρόβλεψή του είναι αμείλικτη: η Γερμανία οδηγείται στην απόλυτη συντριβή και σε έναν αργό ηθικό θάνατο. Εβλεπε το μέλλον και την προοπτική «στην ένωση των ευρωπαϊκών κρατών σε μια common-wealth (Κοινοπολιτεία) που θα αποτελεί μια νέα και γόνιμη σύνθεση ελευθερίας και αμοιβαίας υπευθυνότητας, καλλιέργειας του εθνικού χαρακτήρα και κοινωνικής ισότητας· μια ένωση χάριν της οποίας όλα τα κράτη θα πρέπει να θυσιάσουν κάτι από το απόλυτο του “δικαιώματός τους στην εθνική κυριαρχία” προκειμένου να ευεργετηθούν από τα πλεονεκτήματα της ευημερίας, της εργασιακής ασφάλειας και της δίκαια μοιρασμένης κοινωνικής πρόνοιας, που μόνο η έννοια της κοινότητας μπορεί να προσφέρει». Δέκα χρόνια μετά, στην ταινία, οι συμπατριώτες του, βυθισμένοι στην ανάγκη της επιβίωσης και της λήθης, δεν είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν την ενοχή τους. Στο βιβλίο του 1939, η φωνή του Μαν είναι καθαρή, αδιαπραγμάτευτη, καταπέλτης.
Στην κινηματογραφική «Πατρίδα» του 1949, όμως, τον βλέπουμε ευάλωτο, σκιασμένο από τον θάνατο του γιου του, Κλάους, και τις αιχμές της ανήσυχης Ερικα. Το κόστος της εξορίας και της Ιστορίας αποδεικνύεται βαθιά προσωπικό. Τι σημαίνει «πατρίδα»; Το βιβλίο και η ταινία απαντούν πως δεν είναι τα σύνορα, οι σημαίες ή η τυφλή αφοσίωση σε μια εξουσία. Είναι η μνήμη, η συνείδηση και το θάρρος να αντιτάσσεσαι στον φόβο, στο μίσος που σκορπάει το καταστροφικό αξίωμα Oderint dum metuant (λατινικά στο κείμενο, «ας με μισούν, αρκεί να με φοβούνται»). Πατρίδα είναι ίσως και η τελευταία σκηνή της ταινίας όταν ο Μαν και η Ερικα, επιστρέφοντας από τη Βαϊμάρη, κάνουν μια απρογραμμάτιστη στάση σε μια βομβαρδισμένη εκκλησία. Δύο τεχνικοί δοκιμάζουν το εκκλησιαστικό όργανο που έχει διασωθεί, παίζοντας μια καντάτα του Μπαχ. Πατέρας και κόρη βουρκώνουν, αμίλητοι, ο φακός εστιάζει στα χέρια τους που ενώνονται. Πόσο εύκολα χάνεται η ανθρωπιά και πόσο δύσκολα ξαναχτίζεται μια πατρίδα πάνω στα ερείπια.



