«Πρέπει να δούμε πώς θα αποφύγουμε το χάος αλλά και πώς θα σεβαστούμε τον θυμό των ανθρώπων». Ο Ιταλοελβετός Τζουλιάνο ντα Εμπολι, ένας από τους πιο διορατικούς συγγραφείς και πολιτικούς επιστήμονες της εποχής μας, βλέπει την Ευρώπη ως «αποθετήριο θυμού» και αναφέρεται στον «αιώνα της ταπείνωσης» της Γηραιάς Ηπείρου, εξαιτίας του διαρκώς αυξανόμενου κόστους ζωής, των μεγάλων ανισοτήτων και του δημογραφικού προβλήματος. Και στα τρία του βιβλία (τον «Μάγο του Κρεμλίνου», τους «Μηχανικούς του χάους» και, το πιο πρόσφατο, την «Ωρα των αρπακτικών») εξερευνά τους μηχανισμούς της εξουσίας, της προπαγάνδας και τον τρόπο που μεταβάλλονται σε έναν κόσμο «αρπακτικών» που δεν νοιάζονται για κανόνες και διαδικασίες. Εξετάζει την άνοδο του λαϊκισμού, παγκοσμίως, την εποχή του αλγορίθμου και των κοινωνικών δικτύων. Ο συλλογισμός του στηρίζεται σε πραγματικές αιτίες, οι οποίες έχουν επανειλημμένως καταγραφεί: οι ψηφοφόροι τιμωρούν τις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις και στρέφονται προς ηγέτες και κινήματα ολοένα και πιο ακραία, επειδή αισθάνονται ότι «είναι καταδικασμένοι από τις εξελίξεις της καινοτομίας και της παγκοσμιοποίησης, που οι ελίτ τούς υποχρέωσαν να καταπιούν σε μεγάλες δόσεις». Ο Τραμπ, ο Σαλβίνι, το Brexit, η Μαρίν Λεπέν προβάλλουν τις διεκδικήσεις τους πάνω σ’ αυτήν την πραγματικότητα. Και ο συγγραφέας (στους «Μηχανικούς του χάους») υπογραμμίζει μια αναπόδραστη αλήθεια, καταλύτη των μεταβολών: δεν άλλαξαν μόνο οι ελίτ, αλλά και ο λαός.

Σε αυτήν ακριβώς την επιθετικότητα, που «πριμοδοτείται ολοένα και περισσότερο σε διεθνές επίπεδο», αναφέρθηκε σε εκδήλωση του ΕΛΙΑΜΕΠ την περασμένη εβδομάδα (με συνομιλητή τον υπουργό Κυριάκο Πιερρακάκη και συντονιστή τον διακεκριμένο καθηγητή Διεθνών Σχέσεων Λουκά Τσούκαλη). Το θέμα της συζήτησης ήταν: «Η Ευρώπη στην εποχή της Ισχύος: Ποιος θα διαμορφώσει το μέλλον της;».

Ολοι συμφώνησαν ότι οι εξελίξεις είναι ταχύτατες, ο ρυθμός τους απέχει σημαντικά από εκείνον των κοινωνικών και πολιτικών διεργασιών, δημιουργώντας ένα χάσμα που είναι δύσκολο να γεφυρωθεί. Η έννοια της ισχύος συνδέεται άμεσα με τους δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας (Big Tech), σύμφωνα με τον Ντα Εμπολι, ενώ η νέα συνθήκη στις ΗΠΑ δημιουργεί και νέα όρια. Πολιτικοί/επιχειρηματίες εκμεταλλεύονται τον θυμό, την απογοήτευση και την ανασφάλεια των πολιτών, πολώνοντας τις κοινωνίες, τροφοδοτώντας τα άκρα, απειλώντας τα θεμέλια των δυτικών δημοκρατιών. «Η Ακροδεξιά θέλει να ξεφορτωθεί τους ελέγχους, τις ισορροπίες, τα δικαιώματα των μειονοτήτων, οτιδήποτε μπορεί, με κάποιο τρόπο, να περιορίσει το κράτος δικαίου». Η οργή των πολιτών γίνεται πρώτη ύλη για επικοινωνιακές στρατηγικές που οξύνουν τις αντιπαραθέσεις και οδηγούν σε συγκρούσεις.

Σε μια εμβληματική διάλεξή του, τον Ιούλιο του 2026, προς τιμήν τού εκ των θεμελιωτών του ευρωπαϊκού οικοδομήματος Ζαν Μονέ (που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Le Grand Continent), ο Ντα Εμπολι ανέλυσε πώς η «μέθοδος Μονέ» (η λογική των μικρών, πρακτικών βημάτων και της αλληλεγγύης) είναι απαραίτητη σήμερα για να ξαναχτιστεί η Ευρώπη απέναντι στους σύγχρονους παγκόσμιους «θηρευτές».

«Πιστέψαμε ότι αν ανταλλάσσουμε αγαθά, δεν θα ανταλλάξουμε ποτέ πυρά. Αυτή η αυταπάτη μάς άφησε γυμνούς απέναντι σε ηγέτες που δεν σκέφτονται με όρους κέρδους, αλλά με όρους ισχύος, εδάφους και ταπείνωσης. Η Ευρώπη πρέπει να ξυπνήσει από τον λήθαργο της προστατευμένης της παιδικής ηλικίας. (...) Η αληθινή κληρονομιά του Μονέ δεν είναι η διατήρηση του status quo, αλλά η συνεχής εφευρετικότητα. Αν ο Μονέ ζούσε σήμερα, δεν θα συζητούσε για τα ποσοστά των επιτοκίων, αλλά για την κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, την ψηφιακή ανεξαρτησία απέναντι στους αλγοριθμικούς κολοσσούς και την ανάγκη η Ευρώπη να γίνει ξανά υποκείμενο και όχι αντικείμενο της παγκόσμιας ιστορίας».

Η Ευρώπη έχει ανάγκη από φωνές όπως αυτή του Ντα Εμπολι, γιατί συνδυάζει την πρακτική εμπειρία της πολιτικής και την αφηγηματική δύναμη του λογοτέχνη· μπορεί να προπαγανδίσει την ευρωπαϊκή ιδέα με όρους του 21ου αιώνα· ανακεφαλαιώνει την ευρωπαϊκή ιστορία χωρίς να θεωρητικολογεί, για να θυμίσει ότι η «αλληλεγγύη» δεν είναι όπλο παθητικό αλλά ισχύος. Σε έναν αφυδατωμένο κόσμο, η σκέψη του Ντα Εμπολι δίνει τροφή όχι επειδή είναι πρωτότυπη ή καινοφανής. Αποκωδικοποιώντας τις σύγχρονες απειλές, προτείνει εργαλεία δράσης.