Τον Ιούλιο του 2025, περίπου 180 επιφανείς Ιρανοί (οικονομολόγοι, ακαδημαϊκοί, πρώην αξιωματούχοι, διανοούμενοι) απέστειλαν μια ανοιχτή επιστολή στον πρόεδρο της χώρας, Μασούντ Πεζεσκιάν, με την οποία έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Σύμφωνα με όσα ανέφεραν εν είδει προειδοποίησης, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν οδεύει στον γκρεμό και η πολιτική ηγεσία θα πρέπει να προχωρήσει άμεσα σε μεταρρυθμίσεις.

Ο πόλεμος των 12 ημερών που είχε προηγηθεί τον Ιούνιο, με τους αμερικανοϊσραηλινούς βομβαρδισμούς κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, είχε δώσει την αφορμή. Τα προβλήματα, ωστόσο, δεν ήταν μόνον στρατιωτικά ή γεωπολιτικά.

Η επιστολή των «180»

Οι «180» στην επιστολή τους έβλεπαν δομικές προκλήσεις που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν άμεσα. Μιλούσαν για τις δημοσιονομικές ανισορροπίες, τις επενδύσεις που φθίνουν, την απώλεια της εμπιστοσύνης, την κρατική διαφθορά και τη μαζική φυγή εξειδικευμένων επαγγελματιών στο εξωτερικό.

Ζητούσαν να γίνουν μεταρρυθμίσεις στα κρατικά ΜΜΕ και στα σώματα ασφαλείας και πληροφοριών. Απηύθυναν έκκληση για την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων. Κατήγγελλαν ότι υπάρχουν θεσμοί που χρηματοδοτούνται από τους δημόσιους πόρους χωρίς την απαιτούμενη διαφάνεια και εποπτεία. Κάνοντας ένα βήμα παραπέρα, ζητούσαν να απεμπλακούν οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) από την οικονομική ζωή της χώρας: να σταματήσουν δηλαδή τις εμπορικές τους δραστηριότητες και να επικεντρωθούν αποκλειστικά στην άμυνα.

«Αυτή η επιστολή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εκκλήσεις για αλλαγή που έχουν διατυπωθεί τα τελευταία χρόνια εκ των έσω και σε τόσο υψηλό επίπεδο. Υπογραμμίζει την αυξανόμενη πίεση για συστημική αλλαγή εν μέσω κλιμακούμενων εσωτερικών και εξωτερικών προκλήσεων», έγραφε τον περασμένο Ιούλιο στον ιστοχώρο του το «National Iranian American Council», ιρανικό λόμπι στην Ουάσιγκτον.

Δεν είναι η πρώτη φορά 

Εξι μήνες μετά, το Ιράν φλέγεται εκ των έσω. Δεν είναι η πρώτη φορά. Υπενθυμίζονται οι διαδηλώσεις που είχαν προηγηθεί την περίοδο 2009-2010 ενάντια στην επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ στην προεδρία (τότε είχε δολοφονηθεί και η φοιτήτρια Νέντα Αγά-Σολτάν), καθώς και οι διαδηλώσεις της περιόδου 2017-2018 (με φόντο την οικονομία, τις ελλείψεις σε νερό, τις εσωτερικές κόντρες για την εξουσία), ενώ πιο πρόσφατες ήταν οι διαμαρτυρίες που ξέσπασαν έπειτα από τη δολοφονία της 22χρονης Μαχσά Αμινί στα χέρια της «θρησκευτικής αστυνομίας ηθών» τον Σεπτέμβριο του 2022.

Σε αντίθεση με όσα είχαμε δει άλλες φορές, οι διαμαρτυρίες των τελευταίων εβδομάδων δεν ξεκίνησαν από τους φοιτητές, τους καλλιτέχνες ή τις γυναίκες… αλλά από τους εμπόρους και τους καταστηματάρχες. Αυτήν τη φορά η σπίθα δεν πυροδοτήθηκε από κάποιο πανεπιστήμιο ή κάποια πλατεία, αλλά από το Μεγάλο Παζάρι (Grand Bazaar) της Τεχεράνης, με φόντο τη ραγδαία υποτίμηση του ιρανικού νομίσματος.

Οι έμποροι, το νόμισμα, ο πληθωρισμός

Το 2015 ένα δολάριο άξιζε όσο περίπου 32.000 ιρανικά ριάλ. Το 2022, ωστόσο, το ίδιο δολάριο άξιζε όσο 430.000· και τις περασμένες εβδομάδες όσο περίπου 1,4 εκατομμύρια. Μόνο τους τελευταίους έξι μήνες του 2025, το ριάλ έχασε περίπου το 40% με 50% της αξίας του. Κι αυτό, ενώ είχε ήδη πίσω του μια μακρόχρονη πορεία υποτίμησης. «Το ιρανικό νόμισμα “γίνεται στάχτη”, καθώς η οικονομία καταρρέει», έγραφαν οι FT στις 29 Δεκεμβρίου, υπογραμμίζοντας ότι πολλοί Ιρανοί αδυνατούν πλέον να αγοράσουν βασικά προϊόντα όπως γάλα, γιαούρτι και κρέας, ενώ ο πληθωρισμός τον περασμένο Δεκέμβριο κινούνταν σε επίπεδα άνω του 42% και πολλοί εργαζόμενοι καλούνταν να τα βγάλουν πέρα με μισθούς ύψους περίπου 100 δολαρίων τον μήνα.

«Για πολλούς καταστηματάρχες το να κλείσουν τα καταστήματά τους φαινόταν ασφαλέστερο από το να τα κρατήσουν ανοιχτά. Με τις συναλλαγματικές ισοτιμίες να αλλάζουν ώρα με την ώρα, οι έμποροι δεν μπορούσαν ούτε να καθορίσουν τις τιμές των αγαθών, ούτε να είναι σίγουροι ότι θα μπορούσαν να αναπληρώσουν τα αποθέματά τους εάν αυτά πουληθούν. Οι πωλήσεις υπήρχε ο κίνδυνος να οδηγήσουν σε χασούρα εάν το δολάριο ανατιμηθεί ξανά πριν από την αναπλήρωση των αποθεμάτων, ενώ η διακράτηση αγαθών θα εξέθετε τους εμπόρους σε επιθεωρήσεις, κατηγορίες για συσσώρευση αγαθών ή πιέσεις για πώληση σε ανεπίσημες ή ελεγχόμενες τιμές», εξηγεί ο Αλεχ Βατάνκα σε ανάλυσή του στον ιστοχώρο του Middle East Institute, παρουσιάζοντας τα αδιέξοδα που καλούνται πια να αντιμετωπίσουν οι Ιρανοί έμποροι και καταστηματάρχες. Ο λόγος για μια σειρά από αδιέξοδα τα οποία μάλιστα επιτείνονται, αφού οι φόροι και τα κόστη (ενέργειας κ.ά.) συνεχίζουν να ανεβαίνουν.   

Η διετία 2024-2025 

Η διετία 2024-2025 ήταν πολύ κακή για την Τεχεράνη και την επιρροή της στη διεθνή σκηνή. Εάν το 2024 ήταν «το απόλυτο annus horribilis» για το Ιράν, όπως γράφαμε πέρυσι στην «Κ» ανατρέχοντας στα γεγονότα εκείνης της χρονιάς (την πτώση του Μπασάρ αλ Ασαντ στη Συρία, τη δολοφονία του Ισμαήλ Χανίγια μέσα στην Τεχεράνη, τα βαριά πλήγματα κατά της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, τους θανάτους του προέδρου Ραϊσί και του ΥΠΕΞ Αμιραμπντολαχιάν σε δυστύχημα), το 2025 που ακολούθησε ήταν η χρονιά της επιστροφής του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, του πολέμου των 12 ημερών και της επαναφοράς των προ του 2015 κυρώσεων από τον ΟΗΕ. Ο ιρανοκεντρικός άλλοτε καλούμενος «άξονας της αντίστασης» επί της ουσίας δεν υπάρχει πια, ενώ παράλληλα κάποια από τα –λιγότερο ή περισσότερο σημαντικά– ερείσματα που είχε η Τεχεράνη στη διεθνή σκηνή χάνονται κι αυτά το ένα μετά το άλλο: ενδεικτική η περίπτωση της πρόσφατης ανατροπής του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα.

«Το 2026 θα δοκιμάσει τα όρια της αντοχής της Τεχεράνης», σημειώνει σε ανάλυσή του ο ιστοχώρος Iran International, υποστηρίζοντας ότι η τρέχουσα χρονιά μπορεί να είναι «η πιο δύσκολη μέχρι στιγμής» για την Ισλαμική Ιρανική Δημοκρατία.

Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν έχει, βέβαια, διαψεύσει κατ’ επανάληψη όσους προέβλεπαν την κατάρρευσή του.

Μια σειρά από νέα δεδομένα, ωστόσο, διαφοροποιούν το τώρα από το χθες.

Τα νέα δεδομένα   

Τα οικονομικά και δημοσιονομικά προβλήματα που συσσωρεύονται στο εσωτερικό, οδηγώντας τον λαό στα όριά του – η διεθνής απομόνωση της χώρας και οι ήττες των ιρανικών proxies εκτός των συνόρων – η παλαιά φρουρά της Ισλαμικής Επανάστασης που πεθαίνει και βγαίνει από το προσκήνιο (ο Χαμενεΐ είναι πια 86 ετών) – οι επιθετικές διαθέσεις των Ισραηλινών και των Αμερικανών αλλά και η στάση της Κίνας η οποία στηρίζει μεν το Ιράν, αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μπορεί να το διασώσει: Ολα αυτά είναι στοιχεία τα οποία διαμορφώνουν πια ένα νέο τοπίο.

Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, το ενδεχόμενο μιας έξωθεν επιβληθείσας αλλαγής καθεστώτος μάλλον αποκλείεται (παρά τις απειλές επέμβασης από τον Τραμπ), αφού κανείς (ούτε οι Ισραηλινοί ούτε οι Αμερικανοί) δεν πρόκειται να επιχειρήσει να στείλει στρατιώτες εντός των ιρανικών συνόρων.

Με άλλα λόγια, η αλλαγή θα πρέπει να έρθει εκ των έσω, και σε αυτό το σημείο ανακύπτει ένα κρίσιμο για το μέλλον ερώτημα: Υπάρχει εσωτερική εναλλακτική ικανή να παραμερίσει ή να πάρει τη θέση των Φρουρών της Επανάστασης; Γίνεται οι ίδιοι οι Φρουροί να υποχρεωθούν σε αλλαγές εκ των έσω;