Σήμερα έχει συννεφιά στη Βενετία και μ’ αυτή τη συννεφιά περπατώ προς την Punta della Dogana. Είναι ένα από τα πιο εμβληματικά κτίρια της πόλης, που λειτουργεί ως κέντρο σύγχρονης τέχνης της Συλλογής Pinault. Η Ε. μού είπε πως εκεί παρουσιάζεται μια μεγάλη ατομική έκθεση του Βραζιλιάνου καλλιτέχνη Paulo Nazareth. Μου είπε πως αξίζει και με το παραπάνω να τη δω, αλλά παρ’ όλα αυτά είμαι ακόμη ανυποψίαστη για το πόσο θα με συγκλονίσει.

Ο Paulo Nazareth είναι Βραζιλιάνος, με αφρικανικές και ιθαγενείς ρίζες, και το Nazareth δεν είναι απλώς το καλλιτεχνικό του όνομα. Είναι το όνομα της γιαγιάς του από την πλευρά της μητέρας του, μιας γυναίκας της οποίας η ιστορία διαπερνά ολόκληρη την καλλιτεχνική του πορεία. Όταν η μητέρα του ήταν ακόμη μωρό, η γιαγιά Nazareth απομακρύνθηκε βίαια από το παιδί της και εγκλείστηκε στο διαβόητο ψυχιατρικό νοσοκομείο της Barbacena. Και εκεί συνέβη κάτι που αποκτά καθοριστική σημασία για το μεταγενέστερο έργο του εγγονού της: η Nazareth έχασε το όνομά της και έγινε αριθμός. Ο αριθμός αυτός εμφανίζεται στα αρχεία για περίπου είκοσι χρόνια και ύστερα εξαφανίζεται. Δεν υπάρχει πιστοποιητικό θανάτου. Δεν υπάρχει καταγραφή για το τι απέγινε. Υπάρχει μόνο η εγγραφή της εισαγωγής της στο νοσοκομείο και μετά τίποτε. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης, σε μια συνέντευξή του που θα διαβάσω αργότερα, περιγράφει την Barbacena όχι ως νοσοκομείο αλλά ως ένα είδος στρατοπέδου συγκέντρωσης, όπου ανθρώπινα σώματα μετατρέπονταν σε αντικείμενα και, μετά τον θάνατο των εγκλείστων, πωλούνταν ακόμη και σε πανεπιστήμια. Η οικογένειά του δεν έμαθε ποτέ τι απέγινε η Nazareth. Θα μπορούσε, λέει ο ίδιος, να βρίσκεται οπουδήποτε «ως αντικειμενοποιημένο σώμα». Ο Nazareth παίρνει λοιπόν το όνομα της γιαγιάς του και το μεταφέρει πάνω στο δικό του σώμα. Η έκθεση βρίσκεται στον επάνω όροφο του κτιρίου και φέρει τον τίτλο «Algebra», από το αραβικό al-jabr, που αρχικά παρέπεμπε στην αποκατάσταση των σπασμένων οστών και αργότερα έδωσε τη λέξη «άλγεβρα».

Στην περίπτωση του Nazareth, τα «σπασμένα οστά» είναι οι ανεπούλωτες ρωγμές της Ιστορίας — η αποικιοκρατία, η δουλεία, ο ρατσισμός, η μετανάστευση, τα σύνορα και, κυρίως, οι ζωές που έμειναν έξω από την επίσημη καταγραφή. Η επιλογή του χώρου είναι καίρια. Η Punta della Dogana υπήρξε το θαλάσσιο τελωνείο της Βενετίας: ένας τόπος όπου τα εμπορεύματα καταμετρούνταν, ταξινομούνταν, φορολογούνταν και καταγράφονταν σε λογιστικά βιβλία. Οι συνειρμοί αναπόφευκτοι: Το τελωνείο μετέτρεπε εμπορεύματα σε αριθμούς. Η γιαγιά του μετατράπηκε από άνθρωπο σε αριθμό. Το δουλεμπόριο μετέτρεψε ανθρώπους σε εμπορεύματα. Και ο Nazareth επιστρέφει τώρα σ’ αυτόν ακριβώς τον χώρο για να ρωτήσει τι δεν κατάφεραν —ή δεν θέλησαν— να καταγράψουν οι αριθμοί. Πόσες ανθρώπινες ζωές, πόση βία, πόση εκμετάλλευση και πόση μνήμη εξαφανίστηκαν πίσω από τα λογιστικά βιβλία της Ιστορίας; Μια παχιά γραμμή από αλάτι διατρέχει τις αίθουσες της Punta della Dogana και σταδιακά αποκαλύπτεται ότι σχηματίζει τη γεωμετρία ενός από τα πλοία που μετέφεραν σκλαβωμένους ανθρώπους στον Ατλαντικό. Το αλάτι αποκτά πολλαπλές σημασίες: συντηρεί και διαβρώνει, επουλώνει και πληγώνει, παραπέμπει στη θάλασσα αλλά και στο σώμα, στον ιδρώτα και στα δάκρυα. Κινούμαι ανάμεσα στα έργα με μια σχεδόν ευλαβική προσήλωση, που συμβαίνει περισσότερο ενστικτωδώς, ερήμην του μυαλού. Και μετά κάθομαι σε μια σκοτεινή αίθουσα για να παρακολουθήσω το φιλμ που καταγράφει το “Notícias de América” (Νέα από την Αμερική), το έργο που κατέχει κεντρική θέση στην «Algebra».

Πρόκειται για τη διαδρομή που έκανε όταν, το 2011, ξεκίνησε από τη Βραζιλία και ταξίδεψε για περίπου δέκα μήνες προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, διανύοντας μεγάλο μέρος της απόστασης με τα πόδια. Φωτογραφίες, κείμενα, συναντήσεις και οι φθαρμένες Havaianas που φορούσε μετατράπηκαν σε υλικό του έργου. Όταν έφθασε στη Νέα Υόρκη, έπλυνε τα πόδια του στον ποταμό Hudson. Η μετακίνηση αποτελεί τον πυρήνα της πρακτικής του. Ο Nazareth περπατά τεράστιες αποστάσεις, συχνά ξυπόλυτος, συναντά ανθρώπους, ανταλλάσσει αντικείμενα, συλλέγει ιστορίες και αφήνει την ίδια τη διαδρομή να παράγει το έργο. Αυτό και μόνο με καθηλώνει. Το σώμα του γίνεται ο τόπος όπου συναντώνται γεωγραφία, φυλή, κοινωνική τάξη και Ιστορία. Συνεχίζω την περιπλάνησή μου στα έργα του με αργούς βηματισμούς, ώστε η περισυλλογή να προλαβαίνει να πάρει το σχήμα τους. Και όσο περνά η ώρα, αρχίζω να συνειδητοποιώ κάτι που αργότερα θα διαβάσω και σε όσα γράφτηκαν για αυτή την έκθεση: πως υπάρχει μια αντίφαση την οποία η «Algebra» δεν μπορεί —και ίσως δεν θέλει— να αποφύγει. Ένας μαύρος και ιθαγενής Βραζιλιάνος καλλιτέχνης μιλά για αποικιοκρατία, εκμετάλλευση και εμπορευματοποίηση μέσα σε έναν από τους ισχυρότερους ιδιωτικούς θεσμούς τέχνης στον κόσμο, ενώ έργα του ανήκουν στη συλλογή ενός δισεκατομμυριούχου. Ο Nazareth, ωστόσο, μοιάζει να μην επιχειρεί να λύσει αυτή την αντίφαση. Την ενσωματώνει στην πρακτική του. Γίνεται ταυτόχρονα εκείνος που το σύστημα εκθέτει ως «άλλον» και εκείνος που χρησιμοποιεί το ίδιο το σύστημα για να αποκαλύψει τους μηχανισμούς του. Και εδώ βρίσκεται ίσως και το πιθανό όριο της «Algebra». Η αποικιοκρατία, η φυλή, η ταυτότητα, η μετανάστευση, το τραύμα και η αποκατάσταση της ιστορικής μνήμης αποτελούν εδώ και αρκετά χρόνια κυρίαρχο λεξιλόγιο της διεθνούς σύγχρονης τέχνης.

Ένα λεξιλόγιο που γεννήθηκε από πραγματικές ιστορικές ανάγκες, αλλά κινδυνεύει, όταν επαναλαμβάνεται μέσα στα μεγάλα μουσεία, τις Biennale και τις πανίσχυρες ιδιωτικές συλλογές, να αποκτήσει τους δικούς του αναγνωρίσιμους κώδικες. Και τότε προκύπτει ένα δύσκολο ερώτημα: πότε η τέχνη εξακολουθεί πραγματικά να διαταράσσει και πότε η ίδια η διαταραχή έχει μετατραπεί σε αισθητική; Στην περίπτωση, ωστόσο, του Nazareth υπάρχει κάτι που αντιστέκεται σ’ αυτή την εύκολη κατηγοριοποίηση: η προσωπική του ιστορία. Και η διαδρομή που διάνυσε ξυπόλυτος, όχι για να προσποιηθεί ότι μπορεί να αναιρέσει όσα συνέβησαν, αλλά για να επιχειρήσει να ενώσει ξανά τα σπασμένα κομμάτια, γνωρίζοντας πως η ρωγμή της Ιστορίας —προσωπικής και συλλογικής— θα παραμένει πάντοτε ορατή. Φεύγω από την την Punta della Dogana κρατώντας το κατάλογο της Algebra στα χέρια μου και ένα σωρό σκέψεις στο σημειώματαριο μου. Τα σύννεφα έχουν πυκνώσει, ο Nazareth όμως με έμαθε ήδη ότι τα ίχνη των γυμνών πατούσων πάνω στο χώμα δεν τα τρομάζει καμμιά βροχή.