Οι εκλογές του Βερολίνου έφεραν στην επιφάνεια μια φαινομενικά αντιφατική εικόνα: Η Linke υπερδιπλασίασε το ποσοστό της και αναδείχθηκε πρώτη δύναμη, ενώ η AfD κατέγραψε το καλύτερο αποτέλεσμα της ιστορίας της στο Βερολίνο. Με τη ριζοσπαστική Αριστερά και την άκρα ∆εξιά να αναμετρώνται, αρκετοί θυμήθηκαν τις εκλογές της Βαϊμάρης, όταν το NSDAP και οι κομμουνιστές σχημάτιζαν δύο πόλους αντιμέτωπους, με ένα όλο και πιο αποδυναμωμένο Κέντρο ανάμεσά τους. Τι εξηγεί αυτή την τάση;

Η αλήθεια είναι πως, ξεχωριστά, τα δύο φαινόμενα έχουν ήδη αναλυθεί επαρκώς. Ειδικά για την AfD έχουμε όλοι διαβάσει πολλά. Η επιτυχία της Linke είναι μία ακόμη εκδήλωση του λεγόμενου «φαινομένου Μαμντάνι». Πρόκειται για μια νέα Αριστερά που γεννήθηκε μέσα στη μεταϋλιστική παράδοση, αλλά την αφήνει πίσω της για να επιστρέψει σε πολύ πρακτικά ζητήματα: στο κόστος ζωής και στο πώς οι σύγχρονες μεγαλουπόλεις, μέσα από τον ολοένα εντεινόμενο «εξευγενισμό» τους, εκτοπίζουν σταδιακά τους νεότερους κατοίκους τους.

Αυτό, όμως, που έχει περισσότερη σημασία σήμερα είναι να μελετήσουμε τις δύο νίκες μαζί, ως ένα φαινόμενο ή ως δύο συγκοινωνούντα δοχεία.

Μια πρώτη εξήγηση είναι καθαρά γερμανική. Το αποτέλεσμα μπορεί να διαβαστεί ως απότοκο ενός ακόμη μεγάλου συνασπισμού CDU-SPD, ο οποίος, σε καιρούς κρίσης, απλώς ενισχύει την αντικυβερνητική ψήφο. Ακόμη κι έτσι, όμως, μένει να εξηγήσουμε τη γεωγραφία του πράγματος. Τα προάστια και γενικά οι πιο αγροτικές περιοχές στρέφονται προς την AfD, ενώ οι πόλεις κινούνται προς τα αριστερά. Τι ωθεί τη δυσαρέσκεια σε διαμετρικά αντίθετες εκφράσεις;

Πριν απαντήσω, αξίζει να σταθώ σε μια δεύτερη, επίσης γερμανική, εξήγηση. Σε έρευνά μας για το πώς η AfD μετατοπίζει τις νόρμες γύρω από το τι λέγεται και τι δεν λέγεται στη Γερμανία, βρήκαμε κάτι ενδιαφέρον. Οταν το ίδιο αντιμεταναστευτικό σχόλιο προερχόταν από το CDU και όχι από την AfD, οι ερωτώμενοι γίνονταν πιο πρόθυμοι να διατυπώσουν ανάλογες απόψεις και αντιλαμβάνονταν το κοινωνικό κόστος ενός ρατσιστικού σχολίου ως χαμηλό. Οταν το ίδιο σχόλιο έκανε η AfD, αυτό δεν συνέβαινε. Ψάχνοντας βαθύτερα, διαπιστώσαμε ότι τη διαφορά έκαναν οι αριστεροί ερωτώμενοι: ήταν πολύ πιθανότερο να αντιδράσουν όταν το σχόλιο προερχόταν από την AfD, όχι όμως όταν προερχόταν από το CDU.

Γιατί το αναφέρω; Γιατί ίσως κάτι ανάλογο συμβαίνει και τώρα. Οι νέοι Γερμανοί που εξακολουθούν να στέκονται κριτικά απέναντι στον ιστορικό αναθεωρητισμό της AfD αντιδρούν στρεφόμενοι προς το κόμμα που θεωρούν ότι υπερασπίζεται καλύτερα την καθιερωμένη νόρμα σε όσα η AfD αμφισβητεί. Ενα είδος αντίδρασης (backlash). Κάτι τέτοιο ίσως αποτυπώθηκε και στην κάλπη του Βερολίνου.

Υπάρχει όμως και μια τρίτη εξήγηση, η οποία ξεπερνά το Βερολίνο. Η ψήφος στην άκρα ∆εξιά στην περιφέρεια στηρίζεται σε μια βασική εικόνα: ότι απέναντι βρίσκεται το σύστημα και ότι το σύστημα κατοικεί στις πόλεις. Σε αυτή την αφήγηση, οι πόλεις είναι ο τόπος των προνομιούχων: των μορφωμένων, των κοσμοπολιτών, όσων κερδίζουν από την παγκοσμιοποίηση, την Ευρώπη και την πράσινη μετάβαση. Η ψήφος στην AfD είναι, σε ένα βαθμό, ψήφος εναντίον τους.

Μόνο που η εικόνα αυτή δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Infratest dimap, στους νεότερους ψηφοφόρους του Βερολίνου η Linke έλαβε 47% και το CDU μόλις 8%. Οι μορφωμένοι νέοι των πόλεων δεν ψηφίζουν το σύστημα. Ψηφίζουν, όλο και συχνότερα, ό,τι πιο αντισυστημικό βρίσκουν στα αριστερά τους. Οχι επειδή έγιναν ξαφνικά κομμουνιστές, αλλά επειδή και αυτοί νιώθουν ότι το σύστημα δεν δουλεύει για εκείνους. Είναι μορφωμένοι, κοσμοπολίτες, αλλά χωρίς την ασφάλεια που είχαν οι γονείς τους. Γι’ αυτό και στράφηκαν στη Linke και όχι στους Πράσινους, όπως θα συνέβαινε σχεδόν σε κάθε άλλη γερμανική πόλη.

Ετσι, το κατεστημένο έχει γίνει κάτι σαν χαμένη Ατλαντίδα: όλοι είναι βέβαιοι ότι υπάρχει, αλλά κανείς δεν το βρίσκει στον δικό του τόπο. Ο ψηφοφόρος του Μάρτσαν το τοποθετεί στο Κρόιτσμπεργκ· ο ψηφοφόρος του Κρόιτσμπεργκ, στα γραφεία των εταιρειών ακινήτων και στην καγκελαρία. Η περιφέρεια ψηφίζει ενάντια σε ένα προνομιούχο Κέντρο που, όταν έρχεται η ώρα της κάλπης, αποδεικνύεται εξίσου θυμωμένο με την ίδια. ∆ύο οργισμένες πλευρές ψηφίζουν η καθεμία εναντίον της άλλης, πιστεύοντας ότι ψηφίζουν εναντίον του συστήματος.

O κ. Ηλίας Ντίνας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας