Κατ’ αρχάς, οι Αρμένιοι δεν είχαν κανένα λόγο να πυρπολήσουν τη συνοικία τους, στην οποία ήταν ήδη περικυκλωμένοι και εγκλωβισμένοι από τους άτακτους τσέτες και τις κεμαλικές δυνάμεις.
Ο ελληνικός στρατός είχε εγκαταλείψει την πόλη στις 8 Σεπτεμβρίου, μία ημέρα πριν εισβάλουν τα κεμαλικά στρατεύματα. Η φωτιά όμως ξεκίνησε από την αρμενική συνοικία στις 13 Σεπτεμβρίου και κορυφώθηκε στις 14 κατακαίγοντας την παραλία και την ελληνική συνοικία.
Εκτός από τις πολλές ανταποκρίσεις των ξένων αυτοπτών μαρτύρων, που από πολύ νωρίς περιέγραψαν τον πραγματικό ένοχο, σημαντική είναι και η συμβολή κάποιων έγκυρων Τούρκων. Οπως ο διακεκριμένος Τούρκος δημοσιογράφος του περιβάλλοντος του Μουσταφά Κεμάλ Φαλίχ Ριφκί Ατάι και στελέχους του κεμαλικού εθνικιστικού κινήματος. Ο Ατάι, στο βιβλίο του «Cankaya» (α΄ έκδοση, διότι στις επόμενες θα απαλειφθεί το συγκεκριμένο σημείο) ρωτάει σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Γιατί κάψαμε τη Σμύρνη;» Και απαντά σε αυτό το ερώτημα ως εξής: «Γιατί κάψαμε τη Σμύρνη; Γιατί φοβηθήκαμε ότι αν έμεναν τα κτίρια στη θέση τους, δεν θα μπορούσαμε να απαλλαγούμε από τις μειονότητες… Οταν εξορίζονταν κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Αρμένιοι, καίγαμε όλες τις κατοικημένες περιοχές γιατί είχαμε αυτόν ακριβώς τον φόβο. Αυτό δεν σχετίζεται μόνο με τη διάθεση για καταστροφή. Υπάρχει και κάποιο αίσθημα κατωτερότητας μέσα του. Θεωρούσαμε ότι το καθετί που έμοιαζε με Ευρώπη ήταν μοιραίο να παραμείνει χριστιανικό και ξένο, γι’ αυτό και εμείς έπρεπε να το αποβάλουμε».
Ενα πολύ ενδιαφέρον κείμενο δημοσίευσε ο έγκριτος Τούρκος δημοσιογράφος Ορχάν Κεμάλ Τζενγκίζ στην εφημερίδα Today’s Zaman με τίτλο «Who burned down Izmir?». Το άρθρο δημοσιεύθηκε με αφορμή την επέτειο της αποβίβασης του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα στις 19 Μαΐου του 1919. Μια αυτονόμηση του Μουσταφά Κεμάλ πασά από την Υψηλή Πύλη και τη συγκρότηση του εθνικιστικού του στρατού, η θριαμβευτική πορεία του οποίου θα καταλήξει στη Σμύρνη τρία χρόνια αργότερα. Στο άρθρο αυτό επαναλαμβάνει τη διαπίστωση ότι η Σμύρνη πυρπολήθηκε συνειδητά από τους νικητές ως μοναδικός τρόπος να επιτευχθεί ο κύριος στόχος που έθεσε με ξεκάθαρο τρόπο από το 1908 ο τουρκικός εθνικισμός: να πάψουν να υπάρχουν με οποιοδήποτε τρόπο οι χριστιανικές κοινότητες, ώστε να δημιουργηθούν συνθήκες για την κατασκευή ενός αμιγώς τουρκικού έθνους-κράτους.
Ενας άλλος διακεκριμένος Τούρκος δημοσιογράφος, ο Εμρέ Ακιόζ, δημοσίευσε το άρθρο «Bir kemalist’in itiraflari: Izmir’Ι nicin yakiyorduk?» («Εξομολόγηση ενός κεμαλιστή: Γιατί κάψαμε τη Σμύρνη», εφημερίδα Sabah, 8 Απριλίου 2010). Ο Ακιόζ υποστηρίζει ότι η Σμύρνη κάηκε συνειδητά από τον διοικητή Νουρεντίν πασά, σκληρό ανθέλληνα και νεότουρκο, στον οποίο ο Μουσταφά Κεμάλ ανέθεσε την πλήρη ευθύνη για την κατειλημμένη πόλη. Ο Ακιόζ υποστηρίζει ότι η εξόντωση των Ελλήνων τον Σεπτέμβριο του 1922 είχε όλα τα χαρακτηριστικά της Γενοκτονίας των Αρμενίων, δηλαδή προγραμματισμό και άσκηση άμεσης βίας. Γράφει ότι «ήταν παρόμοιας έμπνευσης με τις εξορίες των Αρμενίων του 1915».
Ο Ακιόζ σχολιάζει και τις ευθύνες του ίδιου του Μουσταφά Κεμάλ, ο οποίος θα μπορούσε να σταματήσει τη διαδικασία, αλλά δεν το έκανε. Για τη σφαγή της Σμύρνης, ο Ακιόζ καταλήγει: «Δεν ξέρω αν ήταν γενοκτονία, αλλά σίγουρα ήταν εθνοκάθαρση».
Η ευθύνη του Μουσταφά Κεμάλ προκύπτει και από ένα περιστατικό που παρέθεσε η Τουρκάλα δημοσιογράφος Αϊσέ Χουρ στην εφημερίδα Radikal. Η Χουρ αναφέρθηκε σε άρθρο του υπασπιστή του Κεμάλ στην εφημερίδα «Τζουμχουριέτ» το 1939, όπου περιγράφονται οι συνθήκες της πυρκαγιάς της Σμύρνης. Ο Μουσταφά Κεμάλ με τη σύντροφό του Λατιφέ παρακολουθούσαν την πυρκαγιά, η οποία συνέχιζε να καίει με όλη της τη δύναμη. Ο Κεμάλ ρώτησε τη Λατιφέ εάν η οικογένειά της έχει περιουσιακά στοιχεία στην περιοχή που καιγόταν. Η Χουρ γράφει ότι η Λατιφέ του απάντησε: «Το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας μου είναι εκεί, αλλά, πασά μου, ας καούν όλα, εσείς να είστε καλά. Οταν υπάρχουν τέτοιες ευτυχισμένες μέρες, τι σημασία έχει η περιουσία; Σώθηκε η πατρίδα. Στο μέλλον μπορούμε να τα ξαναχτίσουμε». Η απάντηση άρεσε στον Κεμάλ, που της ανταπάντησε: «Ναι, ας καούν και ας καταρρεύσουν, όλα μπορούν να επουλωθούν».
Ο κ. Βλάσης Αγτζίδης είναι δρ Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ.
