Σε μία από τις θερμότερες θάλασσες του πλανήτη, εκεί όπου ζουν θαλάσσιες χελώνες, φαλαινοκαρχαρίες και χιλιάδες άλλα θαλάσσια πλάσματα, ο πόλεμος αφήνει πίσω του ένα αποτύπωμα που μπορεί να παραμείνει για δεκαετίες. Πετρελαιοκηλίδες απλώνονται στα νερά του Περσικού Κόλπου, ορισμένες σε τέτοια έκταση που είναι ορατές ακόμη και από το Διάστημα.

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή απειλεί να αφήσει άλλη μία βαριά τοξική κληρονομιά, με τις συνέπειες να μην περιορίζονται στα πεδία των μαχών.

Οπως σημειώνει το CNN, οι βόμβες και οι πύραυλοι έχουν απελευθερώσει βαρέα μέταλλα και επιβλαβείς χημικές ουσίες στην ατμόσφαιρα. Τα αμερικανοϊσραηλινά και ιρανικά πλήγματα σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις έχουν προκαλέσει πυρκαγιές, ενώ στην Τεχεράνη πυκνά μαύρα σύννεφα καπνού και βροχή αναμεμειγμένη με πετρελαϊκά κατάλοιπα εξέθεσαν εκατομμύρια ανθρώπους σε ρύπανση με δυνητικά μακροχρόνιες επιπτώσεις στην υγεία τους.

Ομως, μια διαφορετική περιβαλλοντική απειλή εξελίσσεται στη θάλασσα. Οι επιθέσεις σε πλοία και πετρελαϊκές υποδομές έχουν προκαλέσει διαρροές πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο. Την Πέμπτη, το υπουργείο Κλιματικής Αλλαγής και Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων ανακοίνωσε ότι πετρελαιοκηλίδα από δεξαμενόπλοιο οδήγησε στο προσωρινό κλείσιμο παραλιών στο εμιράτο Ουμ αλ Κουγουέιν, ενώ οι Αρχές προσπαθούν να περιορίσουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Δεν έχει επιβεβαιωθεί εάν η συγκεκριμένη διαρροή συνδέεται με ιρανικές επιθέσεις. Το περιστατικό, ωστόσο, αναδεικνύει τους κινδύνους που αντιμετωπίζει ένα από τα πιο ιδιαίτερα και ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα της Γης.

Διπλάσια ποσότητα πετρελαίου στην επιφάνεια της θάλασσας

Εδώ και μήνες, εμπορικά πλοία και πετρελαιοφόρα γίνονται στόχοι επιθέσεων στα Στενά του Ορμούζ, τη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν.

Μια ομάδα επιστημόνων του Πανεπιστημίου της Νότιας Φλόριντα παρακολουθεί τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του πολέμου, αναλύοντας δορυφορικές εικόνες. Ο Μπράιαν Μπαρνς, μέλος της ερευνητικής ομάδας, εξηγεί ότι σε αρκετές περιπτώσεις η σύνδεση ανάμεσα στα πλήγματα εναντίον πλοίων και στη θαλάσσια ρύπανση είναι εμφανής. «Σε ορισμένα από τα μεγάλα πλοία που έχουν στοχοποιηθεί, βλέπουμε εκτεταμένα ίχνη ρύπανσης που φτάνουν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το σημείο του πλήγματος», αναφέρει.

Ο Περσικός Κόλπος αντιμετώπιζε προβλήματα πετρελαϊκής ρύπανσης και πριν από τον πόλεμο. Ωστόσο, η σύγκριση των δορυφορικών δεδομένων του Μαρτίου του 2026, όταν οι συγκρούσεις ήταν ιδιαίτερα έντονες, με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους αποκαλύπτει σημαντική αύξηση. «Αυτό που βλέπουμε είναι διπλάσια ποσότητα πετρελαίου στην επιφάνεια της θάλασσας στην περιοχή του Περσικού Κόλπου σε σχέση με ό,τι θα περιμέναμε εάν δεν υπήρχε μια μεγάλη σύγκρουση», επισημαίνει ο Μπαρνς.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική παράμετρος: οι δορυφόροι μπορούν να καταγράψουν το πετρέλαιο που βρίσκεται στην επιφάνεια της θάλασσας, όχι όμως το πάχος της πετρελαιοκηλίδας. Το στοιχείο αυτό θα επέτρεπε μια ακριβέστερη εκτίμηση της συνολικής έκτασης της ρύπανσης. Ακόμη δυσκολότερο είναι να υπολογιστούν οι επιπτώσεις στη θαλάσσια ζωή, καθώς η πρόσβαση των επιστημόνων στην περιοχή παραμένει περιορισμένη λόγω των συγκρούσεων.

Μια θάλασσα που δεν μοιάζει με καμία άλλη

Ο Περσικός Κόλπος φιλοξενεί ένα εξαιρετικά πλούσιο οικοσύστημα. Στα νερά του ζουν πολλά είδη θαλάσσιων χελωνών, εκατοντάδες είδη ψαριών και ο δεύτερος μεγαλύτερος πληθυσμός ντιγκόνγκ στον κόσμο, των θαλάσσιων θηλαστικών που είναι γνωστά και ως «θαλάσσιες αγελάδες». Εδώ εντοπίζεται επίσης ένα από τα μεγαλύτερα σημεία συγκέντρωσης φαλαινοκαρχαριών στον πλανήτη.

«Μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις φαλαινοκαρχαριών στον κόσμο παρατηρείται κοντά στο κοίτασμα πετρελαίου South Pars, εκεί όπου “συναντώνται” το Κατάρ και το Ιράν», εξηγεί ο Μπέρνχαρντ Ρίγκλ, καθηγητής στο Nova Southeastern University, ο οποίος μελετά τον Περσικό Κόλπο εδώ και δεκαετίες.

Τα αμμώδη νησιά και τα εκτεταμένα υποθαλάσσια λιβάδια αποτελούν ιδανικούς χώρους φωλεοποίησης και αναπαραγωγής. Τα δάση μαγκρόβιων και οι κοραλλιογενείς ύφαλοι σχηματίζουν ζώνες κυκλοφορίας για δελφίνια, θαλασσοπούλια και φαλαινοκαρχαρίες. 

Την άνοιξη, την εποχή που παραδοσιακά συνδέεται με την αναπαραγωγή πολλών ειδών, ο πόλεμος βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη.

Η ζωή στον Περσικό Κόλπο δεν ήταν ποτέ εύκολη. Πρόκειται για μία από τις θερμότερες θάλασσες του κόσμου, με έντονες μεταβολές της θερμοκρασίας στη διάρκεια του έτους. Στα νερά κοντά στην πόλη του Κουβέιτ, για παράδειγμα, η θερμοκρασία μπορεί να φτάσει περίπου τους 36 βαθμούς Κελσίου το καλοκαίρι και να υποχωρήσει στους 16 βαθμούς τον χειμώνα. Μόνο οι πιο ανθεκτικοί θαλάσσιοι οργανισμοί καταφέρνουν να επιβιώσουν σε αυτές τις συνθήκες.

Η Ραζάν Χαλίφα Αλ Μουμπάρακ, ειδική απεσταλμένη του υπουργού Εξωτερικών των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων για θέματα φύσης, είχε ζητήσει νωρίτερα μέσα στη χρονιά να σταματήσουν οι επιθέσεις στον Κόλπο. «Ενώ το οικονομικό κόστος των ζημιών μπορεί να υπολογιστεί, η απώλεια οικοσυστημάτων και ειδών δεν μπορεί. Από τη στιγμή που αυτά τα συστήματα υποβαθμιστούν, ενδέχεται να μην ανακάμψουν», είχε γράψει.

Γιατί η ρύπανση μπορεί να παραμείνει για χρόνια

Η γεωγραφία του Περσικού Κόλπου κάνει την περιβαλλοντική απειλή ακόμη μεγαλύτερη. Πρόκειται για μια σχετικά μικρή και ρηχή θάλασσα, έκτασης περίπου 93.000 τετραγωνικών μιλίων, με μέγιστο βάθος 110 μέτρων. Επιπλέον, διαθέτει μόνο μία δίοδο επικοινωνίας με τον ανοιχτό ωκεανό: τα Στενά του Ορμούζ, που οδηγούν στον Κόλπο του Ομάν και στη συνέχεια στον Ινδικό Ωκεανό. Αυτά τα χαρακτηριστικά δυσκολεύουν τη διασπορά και την αραίωση των ρύπων.

Ο Ρίγκλ δίνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πόσο εκτεταμένες είναι οι συνέπειες μιας πετρελαιοκηλίδας. «Εάν πάρουμε μια σταγόνα πετρελαίου και τη ρίξουμε στο νερό στην ιρανική πλευρά της εισόδου του Κόλπου, έναν χρόνο αργότερα θα βρίσκεται στο Κουβέιτ, δύο χρόνια αργότερα θα βρίσκεται στην πλευρά του Ομάν και θα επιπλέει εκεί», εξηγεί.

Για τον επιστήμονα, όσα συνέβησαν στον Πόλεμο του Κόλπου το 1991 αποτελούν έναν δείκτη για το μέλλον. Τότε, οι ιρακινές δυνάμεις που υποχωρούσαν πυρπόλησαν εκατοντάδες πετρελαιοπηγές στο Κουβέιτ, προκαλώντας μια περιβαλλοντική καταστροφή που επηρέασε ολόκληρη την περιοχή. «Οι ακτογραμμές επλήγησαν καταστροφικά», θυμάται ο Ρίγκλ. «Στην πραγματικότητα, σε πολλές περιοχές της Σαουδικής Αραβίας, εάν πας και σκάψεις στην άμμο, υπάρχει ακόμη εκεί παλιό πετρέλαιο. Είναι απλώς πολύ δύσκολο να απαλλαγείς από αυτό».

Απειλείται και το πόσιμο νερό

Οι συνέπειες μιας εκτεταμένης πετρελαϊκής ρύπανσης θα μπορούσαν να επηρεάσουν όχι μόνο τη θαλάσσια ζωή, αλλά και εκατομμύρια κατοίκους της περιοχής. Κι αυτό επειδή δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι στις χώρες του Κόλπου εξαρτώνται από εγκαταστάσεις αφαλάτωσης, οι οποίες μετατρέπουν το θαλασσινό νερό σε πόσιμο.

Οι έξι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου παράγουν περίπου το ένα τρίτο του αφαλατωμένου νερού παγκοσμίως. Το Μπαχρέιν και το Κουβέιτ εξαρτώνται σχεδόν ολοκληρωτικά από την αφαλάτωση για την κάλυψη των αναγκών τους σε πόσιμο νερό. Η πετρελαϊκή ρύπανση θα μπορούσε να προκαλέσει ζημιές στις εγκαταστάσεις αυτές, θέτοντας σε κίνδυνο την υδροδότηση.

Το παρελθόν έχει ήδη δείξει πόσο σοβαρές μπορεί να είναι οι συνέπειες. Οταν εκατοντάδες εκατομμύρια γαλόνια πετρελαίου διοχετεύθηκαν σκόπιμα στον Περσικό Κόλπο κατά τον πόλεμο με το Ιράκ, το Κουβέιτ αναγκάστηκε να στηριχθεί στη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία και άλλες χώρες για την αποστολή εκατοντάδων βυτιοφόρων και φορτηγών που μετέφεραν εμφιαλωμένο νερό.

Η θάλασσα που μπορεί να μας δείξει πώς θα είναι οι ωκεανοί το 2100

Υπάρχει όμως και μια λιγότερο προφανής συνέπεια της περιβαλλοντικής καταστροφής στον Περσικό Κόλπο. Η περιοχή αποτελεί ένα μοναδικό φυσικό εργαστήριο για τους επιστήμονες που προσπαθούν να κατανοήσουν πώς θα επηρεάσει η κλιματική αλλαγή τους ωκεανούς του πλανήτη. 

Σύμφωνα με τον Ρίγκλ, οι υψηλές θερμοκρασίες που καταγράφονται σήμερα στον Περσικό Κόλπο προσεγγίζουν εκείνες που εκτιμάται ότι θα επικρατούν στις τροπικές θάλασσες γύρω στο 2100. Οι θαλάσσιοι οργανισμοί της περιοχής έχουν ήδη προσαρμοστεί με τρόπους που θα χρειαστούν στο μέλλον και άλλα είδη, καθώς οι ωκεανοί θα συνεχίσουν να θερμαίνονται. Γι’ αυτό και το γενετικό υλικό των οργανισμών που ζουν στον Περσικό Κόλπο θεωρείται ιδιαίτερα πολύτιμο για την επιστημονική έρευνα.

«Εάν θέλουμε να μάθουμε πώς θα είναι οι ωκεανοί γενικότερα στο τέλος του αιώνα, ο Κόλπος είναι η περιοχή που πρέπει να εξετάσουμε», καταλήγει.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία της παράλληλης περιβαλλοντικής κρίσης που εξελίσσεται στη Μέση Ανατολή: ο πόλεμος δεν απειλεί μόνο τη θαλάσσια ζωή του σήμερα, αλλά και ένα από τα πιο πολύτιμα φυσικά εργαστήρια που διαθέτει η επιστήμη για να κατανοήσει το μέλλον των ωκεανών.