Μετά το κύμα καύσωνα το 2003 που στοίχισε τη ζωή σε περίπου 70.000 ανθρώπους στη Γηραιά Ηπειρο, οι ευρωπαϊκές χώρες προχώρησαν στην υιοθέτηση σειράς μέτρων για την αντιμετώπιση αντίστοιχων φαινομένων.

Δημιούργησαν συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, οργάνωσαν κλιματιζόμενους χώρους φιλοξενίας για τους πολίτες και ενίσχυσαν την ετοιμότητα των νοσοκομείων. Το Παρίσι δημιούργησε μάλιστα μητρώο ηλικιωμένων και ευάλωτων κατοίκων, οι οποίοι δέχονται τηλεφωνικές κλήσεις όταν οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν επικίνδυνα.

Παραμένει ευάλωτη

Από το περασμένο Σαββατοκύριακο σαράντα άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους από πνιγμό στη Γαλλία, καθώς πολλοί επιχείρησαν να δροσιστούν κολυμπώντας σε μη επιτηρούμενες περιοχές.

Αυτή την εβδομάδα, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο κύμα ακραίας ζέστης που συγκρίνεται ήδη με το καταστροφικό 2003. Και παρότι τα μέτρα που λήφθηκαν τα προηγούμενα χρόνια έχουν βοηθήσει να αποφευχθεί η επανάληψη μιας αντίστοιχης τραγωδίας, η Ευρώπη εξακολουθεί να παραμένει ευάλωτη.

Στη Δυτική Ευρώπη, που βρίσκεται στο επίκεντρο του φετινού πρώιμου καύσωνα, τα ποσοστά χρήσης κλιματιστικών παραμένουν σχετικά χαμηλά. Παράλληλα ο απόλυτος αριθμός των ηλικιωμένων πολιτών έχει αυξηθεί κατά 40% τα τελευταία είκοσι χρόνια, διευρύνοντας σημαντικά την πληθυσμιακή ομάδα που είναι περισσότερο εκτεθειμένη στους κινδύνους της ακραίας ζέστης.

Καθώς οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου συνεχίζουν να αυξάνονται, οι καύσωνες γίνονται ολοένα συχνότεροι. Από τους 52 επίσημα καταγεγραμμένους καύσωνες στη Γαλλία από το 1947 μέχρι σήμερα, οι μισοί έχουν σημειωθεί μέσα στα τελευταία 16 χρόνια.

«Εχουμε προσαρμοστεί, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για όσα έρχονται», δήλωσε ο περιβαλλοντικός Πιερ Μασσελό.

Θυμίζουν… Σαχάρα

Το τελευταίο κύμα ακραίας ζέστης έχει δημιουργήσει συνθήκες που θυμίζουν Σαχάρα σε πρωτεύουσες γεμάτες τουρίστες, με τις θερμοκρασίες σε περιοχές της Δυτικής Ευρώπης να φτάνουν έως και 14 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα για την εποχή.

Στη Γαλλία, αρκετές συνεχόμενες ημέρες αναμένεται να δοκιμάσουν τα απόλυτα ιστορικά ρεκόρ θερμοκρασίας. Οι Αρχές έθεσαν μεγάλο μέρος της χώρας σε κόκκινο συναγερμό, το υψηλότερο επίπεδο προειδοποίησης, που υποδηλώνει κίνδυνο «σοβαρών επιπτώσεων στην υγεία».

Aνθρωποι γεμίζουν μπουκάλια με νερό από δημόσια κρήνη στο Παρίσι. REUTERS

Η βρετανική μετεωρολογική υπηρεσία εξέδωσε προειδοποιήσεις για ακραία ζέστη και εκτίμησε ότι τα ρεκόρ θερμοκρασίας του Ιουνίου είναι πιθανό να καταρριφθούν. «Οι υψηλές θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια της νύχτας θα καταστήσουν πολύ δύσκολη την ανάκαμψη των ανθρώπων από τη ζέστη της ημέρας, επιδεινώνοντας τη θερμική καταπόνηση», δήλωσε ο μετεωρολόγος Μαρκ Σίνταγουεϊ.

Οι καύσωνες γίνονται πιο θανατηφόροι όσο παρατείνονται, καθώς η επιβάρυνση στον ανθρώπινο οργανισμό συσσωρεύεται. Ακόμη και όταν δεν προκαλούν άμεσα ορατά σημάδια κρίσης, μπορούν να έχουν τεράστιο ανθρώπινο κόστος. Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι στην Ευρώπη έχουν χάσει τη ζωή τους εξαιτίας της ζέστης τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να υποδηλώνουν ότι η θνησιμότητα δεν διαφέρει σημαντικά από εκείνη του 2003. Ωστόσο, ο Ζοάν Μπαγιέστερ, ερευνητής στο Barcelona Institute for Global Health, υποστηρίζει ότι ο αριθμός των θυμάτων του 2003 θα ήταν πιθανότατα πολύ μεγαλύτερος αν υπολογιζόταν με τη μεθοδολογία που χρησιμοποιείται στις σύγχρονες έρευνες για τους θανάτους από τη ζέστη.

«Το μέγεθος της καταστροφής το 2003 ήταν πολύ μεγαλύτερο», τονίζει ο Ζ. Μπαγιέστερ.

Η μετεωρολογική υπηρεσία της Ισπανίας ανέφερε ότι οι θερμοκρασίες αναμένεται να παραμείνουν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα έως την Τετάρτη, με μέγιστες τιμές 40 βαθμών Κελσίου ή και περισσότερο σε πολλές περιοχές. Σύμφωνα με την υπηρεσία, τουλάχιστον έξι περιοχές ξεπέρασαν αυτό το όριο τη Δευτέρα, με μέγιστη θερμοκρασία τους 45,1 βαθμούς Κελσίου στην Αντούχαρ, στη νότια Ισπανία. Οι μετεωρολόγοι ανέφεραν ότι ο καύσωνας αναμένεται να υποχωρήσει ελαφρώς από την Τετάρτη.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε πριν από δύο χρόνια στο επιστημονικό περιοδικό Nature κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα μέτρα που εφαρμόστηκαν τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχουν «μειώσει σημαντικά» τη θνησιμότητα που συνδέεται με τη ζέστη, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι θάνατοι που σχετίζονται με τη ζέστη το 2023 θα ήταν περίπου 80% περισσότεροι εάν δεν είχαν ληφθεί τα μέτρα προσαρμογής.

Επικρίσεις για τη χαλάρωση των κανόνων

Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν έχει αποτρέψει τις έντονες επικρίσεις. Τον περασμένο μήνα, κύριο άρθρο της εφημερίδας Le Monde χαρακτήρισε τη Γαλλία «απροετοίμαστη», επισημαίνοντας ότι η κυβέρνηση έχει χαλαρώσει κανονισμούς που αποσκοπούσαν στη βελτίωση των κτιρίων και των κατοικιών.

Το Παρίσι εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες εξαιτίας των χαρακτηριστικών στεγών από ψευδάργυρο, οι οποίες προσδίδουν στην πόλη την εμβληματική της εικόνα, αλλά ταυτόχρονα μεταφέρουν έντονη θερμότητα στα διαμερίσματα.

Υπάρχει επίσης το ζήτημα του κλιματισμού. Περίπου το ένα τέταρτο των γαλλικών νοικοκυριών διαθέτει κλιματισμό. Στην Ιταλία το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει στο 50%. Αν και τα ποσοστά αυτά έχουν αυξηθεί με τα χρόνια, παραμένουν πολύ χαμηλότερα από εκείνα που καταγράφονται στις ΗΠΑ και την Ανατολική Ασία.

Η πόλη με τον υψηλότερο κίνδυνο από τη ζέστη

Οι Γάλλοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν διαχρονικά προωθήσει παθητικές μεθόδους δροσισμού των κτιρίων, όπως η σκίαση και η ενίσχυση του αστικού πρασίνου, επισημαίνοντας ότι η εκτεταμένη χρήση κλιματιστικών επιβαρύνει τα ηλεκτρικά δίκτυα και συμβάλλει στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.

Ωστόσο, ο κλιματισμός μπορεί να αποτελέσει σωτήριο καταφύγιο κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 στο ιατρικό περιοδικό The Lancet κατέταξε το Παρίσι ως την πόλη με τον υψηλότερο κίνδυνο από τη ζέστη. Συνολικά, οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης, οι οποίες δεν διαθέτουν πολυετή εμπειρία στην αντιμετώπιση ακραίων καυσώνων, τείνουν να εμφανίζουν τους υψηλότερους παράγοντες κινδύνου.

Στη Γαλλία, η καταστροφή του 2003 εξακολουθεί να αναφέρεται ως η σημαντικότερη θερινή τραγωδία της σύγχρονης ιστορίας της χώρας και ως η στιγμή κατά την οποία οι κίνδυνοι της ακραίας ζέστης έγιναν πλήρως αντιληπτοί.

Εκείνη τη χρονιά, το κύμα καύσωνα έπληξε τη χώρα στις αρχές Αυγούστου, σε μια σχεδόν «ιερή» περίοδο διακοπών, όταν πολιτικοί, εργαζόμενοι στον τομέα της υγείας και πολλοί νέοι βρίσκονταν στις παραλίες. Αντίθετα, ηλικιωμένοι και ευάλωτοι πολίτες παρέμειναν στο Παρίσι, εγκλωβισμένοι σε υπερθερμασμένα διαμερίσματα.

Η φωτεινή ένδειξη φαρμακείου δείχνει τον υδράργυρο να έχει σκαρφαλώσει στους 37 βαθμούς Κελσίου. REUTERS

Τελικά, το νεκροτομείο του Παρισιού αδυνατούσε να διαχειριστεί τον τεράστιο αριθμό των νεκρών. Οι αρχές αναγκάστηκαν να φτιάξουν ψυχόμενες σκηνές για την προσωρινή φύλαξη των σορών.

Παρότι η Γαλλία έγινε το σύμβολο της καταστροφής, η υπερβάλλουσα θνησιμότητα ήταν συγκρίσιμα υψηλή και στο Λουξεμβούργο, την Ιταλία και την Ισπανία.

«Είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι»

Αυτή τη φορά, πόλεις σε ολόκληρη τη Γαλλία άνοιξαν κλιματιζόμενους χώρους φιλοξενίας σε δημαρχεία, μουσεία και βιβλιοθήκες. Το Παρίσι επέτρεψε στους κατοίκους να κολυμπούν στο Κανάλ Σεν-Μαρτέν, ενώ οι κοινωνικές υπηρεσίες πραγματοποίησαν ελέγχους σε ηλικιωμένους και ευάλωτους πολίτες. Παράλληλα, εκατοντάδες σχολεία έκλεισαν προσωρινά.

Η επιδημιολόγος Ματίλντ Πασκάλ, επιστήμονας που συνέβαλε στον σχεδιασμό της εθνικής στρατηγικής αντιμετώπισης των καυσώνων, δήλωσε ότι το τρέχον κύμα ζέστης αποτελεί ένα πραγματικό «τεστ αντοχής» έπειτα από χρόνια προετοιμασίας.

«Είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι», δήλωσε η Πασκάλ.

Οπως ανέφερε, μαθήματα ακυρώθηκαν, αθλητικές διοργανώσεις αναβλήθηκαν και πολλοί εργαζόμενοι κλήθηκαν να εργαστούν από το σπίτι.

«Ελπίζω ότι το ανθρώπινο κόστος θα είναι μικρότερο από εκείνο του 2003, αλλά φοβάμαι ότι και πάλι θα είναι υψηλό», είπε. «Είναι απλώς τόσο επικίνδυνο».