Η ιδέα ότι το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ατόμου θα μπορούσε να καταπολεμήσει τον καρκίνο υπάρχει εδώ και πάνω από έναν αιώνα. Εν έτει 2026, ένα πειραματικό εμβόλιο των αμερικανικών φαρμακευτικών Merck και Moderna μπορεί να αποτελέσει το πρώτο του είδους του όταν θα αρχίσει να χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του καρκίνου, με τους επιστήμονες παράλληλα να ελπίζουν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα έχει συνέχεια.

Οπως ανέφεραν οι New York Times την περασμένη Πέμπτη, οι εν λόγω φαρμακευτικές ανακοίνωσαν ότι ασθενείς με μελάνωμα, οι οποίοι έλαβαν ένα υπό δοκιμήν εμβόλιο ειδικά σχεδιασμένο ώστε να βοηθάει το ανοσοποιητικό σύστημά τους να επιτίθεται στους όγκους, είχαν κατά 42% λιγότερες πιθανότητες υποτροπής εντός διετίας σε σύγκριση με όσους δεν το έλαβαν. Ωστόσο, το κατά πόσον το εν λόγω φάρμακο μπορεί να αυξήσει συνολικά τις πιθανότητες επιβίωσης των ασθενών με μελάνωμα μένει να αποδειχθεί.

Τα αποτελέσματα αυτά έρχονται σε μια περίοδο έντονης κινητικότητας στον τομέα της ανάπτυξης εμβολίων κατά του καρκίνου. Με φόντο μια σειρά από πρόσφατες επιστημονικές εξελίξεις, το τοπίο μοιάζει όλο και πιο ευνοϊκό: οι ερευνητές εξετάζουν πλέον το κατά πόσον τέτοια εμβόλια θα μπορούσαν κάποια μέρα να χρησιμοποιηθούν για μια σειρά μορφών καρκίνου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που είναι δύσκολο να αντιμετωπιστούν, όπως ο καρκίνος στο πάγκρεας και στον εγκέφαλο.

Εντούτοις υπάρχουν ακόμη λόγοι που προκαλούν σκεπτικισμό. Δεν είναι σαφές, για παράδειγμα, αν άλλες μορφές καρκίνου θα ανταποκριθούν σε αυτή την προσέγγιση εξίσου θετικά με το μελάνωμα – ένας καρκίνο που αποτελεί ευκολότερο στόχο για τις θεραπείες και ανταποκρίνεται ιδιαίτερα καλά σε όσες αξιοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα.

Τα νεοαντιγόνα

Κρίσιμο ρόλο στην κούρσα για τη δημιουργία εμβολίων για τον καρκίνο έχουν διαδραματίσει τα λεγόμενα «νεοαντιγόνα». Οι επιστήμονες κατανόησαν ότι οι όγκοι παράγουν νεοαντιγόνα, νέες πρωτεΐνες που διαφοροποιούν τα καρκινικά κύτταρα από τα υγιή και λειτουργούν κατά κάποιον τρόπο σαν «σημαίες του εχθρού». Οι επιστημονικές εξελίξεις των περασμένων ετών επιτρέπουν πια στους επιστήμονες να προβλέπουν ποιες από αυτές τις «σημαίες» είναι πιο πιθανό να πυροδοτήσουν μια «επίθεση» από το ανοσοποιητικό σύστημα.

Η παρασκευή εμβολίων με τη χρήση mRNA, τα οποία μεταφέρουν οδηγίες ώστε ο οργανισμός να παράγει τα εν λόγω νεοαντιγόνα, είναι πλέον, ειδικά μετά την πανδημία της COVID-19, μια πιο φθηνή και εύκολη διαδικασία. Το εμβόλιο των Merck και Moderna βασίζεται σε αυτή την προσέγγιση, αν και οι επιστήμονες διερευνούν παράλληλα και άλλες μεθόδους.

Οι εταιρείες χορήγησαν το προαναφερθέν εμβόλιο σε συνδυασμό με την πεμπρολιζουμάμπη, γνωστή και ως Keytruda. Το σκεύασμα αυτό ανήκει σε μια σχετικά νέα κατηγορία φαρμάκων, τους λεγόμενους αναστολείς των σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος, οι οποίοι «απελευθερώνουν» σημαντικά κύτταρα του ανοσοποιητικού, επιτρέποντάς τους να επιτεθούν στα καρκινικά κύτταρα μόλις τα αναγνωρίσουν.

Στην κλινική δοκιμή της Merck και της Moderna για το εμβόλιο κατά του μελανώματος συμμετείχαν 1.137 ασθενείς με μελάνωμα, εκ των οποίων τα δύο τρίτα περίπου επιλέχθηκαν τυχαία για να λάβουν ένα πειραματικό εμβόλιο mRNA –σε εννέα δόσεις– σε συνδυασμό με πεμπρολιζουμάμπη. Το υπόλοιπο ένα τρίτο έλαβε εικονικό φάρμακο (placebo) και πεμπρολιζουμάμπη. Δύο χρόνια μετά την ένταξή τους στην κλινική δοκιμή, όσοι είχαν λάβει το εμβόλιο είχαν πολύ πιο χαμηλές πιθανότητες να υποτροπιάσουν ή ακόμη να παρουσιάσουν εκτεταμένη μετάσταση στο υπόλοιπο σώμα.

Οι επιστήμονες μελετούν παρόμοια εμβόλια για τον καρκίνο στα νεφρά, την ουροδόχο κύστη και τον μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα, καθώς και για τον καρκίνο του παγκρέατος και το γλοιοβλάστωμα, έναν τύπο καρκίνου του εγκεφάλου που είναι εξαιρετικά δύσκολο να αντιμετωπιστεί.

Ωστόσο, πέρα από τη δοκιμή για το μελάνωμα, τα αποτελέσματα που έχουν δημοσιευθεί μέχρι στιγμής προέρχονται κυρίως από μικρές μελέτες παρατήρησης. Επιπλέον, δεδομένου ότι πολλές από αυτές εξετάζουν την αποτελεσματικότητα των εμβολίων στην πρόληψη της επανεμφάνισης του καρκίνου μετά την αρχική θεραπεία, τα αποτελέσματα δεν είναι τόσο άμεσα ορατά όσο θα μπορούσαν να είναι στην περίπτωση ενός φαρμάκου που προκαλεί συρρίκνωση του όγκου. Θα χρειαστεί χρόνος προκειμένου οι ερευνητές να συγκεντρώσουν επαρκή δεδομένα ώστε να διαπιστώσουν αν αυτά τα εμβόλια βελτιώνουν την έκβαση της αντιμετώπισης της νόσου, όπως αναφέρουν οι New York Times.