Κι αν υπήρχε ένας ενιαίος δείκτης που θα μπορούσε να αποτυπώσει κάθε πτυχή της υγείας σας –πόσο δυνατοί είστε, πόσο καθαρή είναι η όρασή σας, πόσο οξυδερκής είναι ο τρόπος σκέψης σας; Αυτός είναι ο στόχος της «εγγενούς ικανότητας», ενός ολιστικού μέτρου των δυνατοτήτων του σώματος και του νου ενός ανθρώπου.

«Δεν είναι και πολύ ελκυστικός όρος», αλλά έχει νόημα από επιστημονικής απόψεως, λέει ο δρ Τζον Μπερντ, καθηγητής στον τομέα της παραγωγικής γήρανσης στη Σχολή Δημόσιας Υγείας Μέιλμαν του Πανεπιστημίου Κολούμπια, ο οποίος συνέβαλε στην ανάπτυξη της έννοιας. «Το “εγγενής” αναφέρεται σε όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που μπορείς να αποδώσεις στο άτομο, ξεκινώντας από το δέρμα και προς τα μέσα. Και η “ικανότητα” αφορά τη λειτουργικότητα του ατόμου».

Δεν μπορείτε ακόμη να ζητήσετε από τον γιατρό σας να ελέγξει την εγγενή ικανότητά σας, αλλά οι ειδικοί ελπίζουν ότι οι γιατροί θα τη χρησιμοποιήσουν τελικά σε ηλικιωμένους ασθενείς για να παρακολουθούν την υγεία και την ευεξία τους – και ενδεχομένως και σε νεότερους ασθενείς. Πιο άμεσα, οι επιστήμονες που μελετούν τη μακροζωία πιστεύουν ότι μπορεί να αποτελέσει το «κλειδί» για να καταδεικνύεται κατά πόσον ένα φάρμακο ή μια αλλαγή στον τρόπο ζωής που αποσκοπεί στην επιβράδυνση της γήρανσης έχει πράγματι αποτέλεσμα.

Πώς λειτουργεί

Η εγγενής ικανότητα ορίστηκε επισήμως το 2015 από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας του για την υγιή γήρανση, η οποία αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στη μετατόπιση του αποκλειστικού ενδιαφέροντος των γιατρών και των επιστημόνων από τις ασθένειες, προς τη μεγιστοποίηση και τη διατήρηση των λειτουργικών ικανοτήτων των ηλικιωμένων. Οι ειδικοί υπολογίζουν τη βαθμολογία της εγγενούς ικανότητας ενός ατόμου με βάση τις επιδόσεις του σε πέντε «υποτομείς»: στη γνωστική λειτουργία, στην κινητική ικανότητα (δύναμη και κινητικότητα), στην αισθητηριακή ικανότητα (όραση και ακοή), στην ψυχολογική ευεξία και στη ζωτικότητα (συνολικά επίπεδα ενέργειας και ανθεκτικότητα σε παράγοντες σωματικής καταπόνησης). Πολλές από τις δοκιμασίες με τις οποίες αξιολογούνται αυτοί οι υποτομείς χρησιμοποιούνται ήδη για την εκτίμηση της υγείας των ηλικιωμένων, όπως οι μετρήσεις της δύναμης λαβής και της ταχύτητας βάδισης.

Οι ερευνητές έχουν δείξει ότι η εγγενής ικανότητα συσχετίζεται με τον κίνδυνο αναπηρίας και θνησιμότητας στους ηλικιωμένους. Ωστόσο, οι ειδικοί λένε ότι η πραγματική κλινική αξία θα προκύψει από την παρακολούθηση της εγγενούς ικανότητας ενός ατόμου σε βάθος χρόνου. Ετσι, οι γιατροί θα μπορούν να εντοπίζουν εγκαίρως τυχόν ενδείξεις έκπτωσης και να λαμβάνουν μέτρα για να ανακόψουν ή να επιβραδύνουν αυτήν την πορεία.

Ακόμη κι όταν οι άνθρωποι είναι «αρκετά εύρωστοι και δεν πάσχουν από καμία ασθένεια, μπορούμε να εντοπίσουμε μεταβολές στην ικανότητά τους», αναφέρει ο Μπερντ. «Και αυτό σου επιτρέπει να αρχίσεις να σκέφτεσαι: Ωραία, τι είναι αυτό που διαφοροποιεί την ικανότητα από άνθρωπο σε άνθρωπο και πώς μπορούμε να παρέμβουμε πολύ νωρίτερα, ώστε να προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε την έκπτωση που εμφανίζεται αργότερα στη ζωή;». Προς το παρόν, πολλά από τα τεστ με τα οποία αξιολογούνται επιμέρους στοιχεία της εγγενούς ικανότητας, όπως εκείνα που χρησιμοποιούνται για την ανίχνευση γνωστικής εξασθένησης, είναι χρήσιμα μόνο στους ηλικιωμένους, καθώς σχεδόν όλοι οι νεότεροι και υγιέστεροι άνθρωποι πετυχαίνουν άριστη ή σχεδόν άριστη βαθμολογία. Ωστόσο, οι επιστήμονες διερευνούν εάν θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και άλλα μέτρα με μεγαλύτερη διαφοροποίηση για κάθε ηλικία, ώστε να αξιολογείται η εγγενής ικανότητα και σε νεότερους ανθρώπους.

Σημερινή χρήση

Η εγγενής ικανότητα μελετάται σε κλινικές δοκιμές, όπως ένα πείραμα που βρίσκεται σε εξέλιξη, σε πραγματικές συνθήκες, στη Γαλλία. Στη μελέτη αυτή, οι ηλικιωμένοι συμπληρώνουν τακτικά ένα ερωτηματολόγιο για την αξιολόγηση της εγγενούς ικανότητάς τους και λαμβάνουν εξατομικευμένες συστάσεις με βάση τη βαθμολογία τους. Αν η βαθμολογία ενός ατόμου αρχίσει να μειώνεται, παραπέμπεται αμέσως στον γιατρό του ή σε εξειδικευμένο νοσηλευτή γηριατρικής για περαιτέρω εξετάσεις και θεραπεία.

Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε προκαταρκτικό στάδιο και οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν αν η έγκαιρη παρέμβαση, με βάση τη βαθμολογία της εγγενούς ικανότητας, θα βοηθήσει κάποιον να ζήσει περισσότερο. «Περιμένουμε ότι θα βοηθήσει», λέει ο Ντέιβιντ Φέρμαν, καθηγητής στο Ινστιτούτο Μπακ για την Ερευνα για τη Γήρανση, ο οποίος έχει συνεργαστεί με τους ερευνητές που ηγούνται της μελέτης, «αλλά δεν διαθέτουμε ακόμη τα δεδομένα». Μια παρόμοια μελέτη για την εγγενή ικανότητα, η πρώτη στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόλις ξεκίνησε στο Νέο Μεξικό.

Η εγγενής ικανότητα αποτελεί επίσης το επίκεντρο ενός νέου ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτείται από την ARPA-H (Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων για την Υγεία), η οποία υπάγεται στο υπουργείο Υγείας και Κοινωνικών Υπηρεσιών των ΗΠΑ. Απώτερος στόχος του προγράμματος είναι να ανοίξει ο δρόμος για την έγκριση φαρμάκων που παρατείνουν τη διάρκεια της υγιούς ζωής, από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA).