Εχετε αναρωτηθεί γιατί βομβαρδιζόμαστε συνεχώς με προειδοποιητικά μηνύματα για την επικινδυνότητα της έκθεσης στον ήλιο και σχεδόν ποτέ δεν ακούμε κάποιον να μιλάει δημοσίως για τα οφέλη του ηλιακού φωτός; Η απάντηση σύμφωνα με τον Ρόουαν Τζέικομπσεν είναι ότι «ο ήλιος δεν έχει λόμπι». Με αφορμή το νέο βιβλίο του «In Defence of Sunlight», ο Αμερικανός δημοσιογράφος επιστημονικών θεμάτων εξηγεί γιατί, κατά τη γνώμη του, η δημόσια συζήτηση για τον ήλιο έχει επικεντρωθεί σχεδόν αποκλειστικά στους κινδύνους, αφήνοντας στο περιθώριο τα οφέλη του φυσικού φωτός. «Για την ενημέρωση του κόσμου σχετικά με τον καρκίνο του δέρματος υπάρχουν πόροι, και καλώς υπάρχουν», λέει στην «Κ», «όμως δεν υπάρχουν αντίστοιχοι πόροι για να ενημερωθεί ο κόσμος σχετικά με τα οφέλη της έκθεσης στον ήλιο. Γι’ αυτό ένιωσα ότι κάποιος έπρεπε να το κάνει».

Η θέση του

Μελετώντας επί χρόνια τα επιστημονικά δεδομένα ενός αιώνα και παραπάνω, ο Αμερικανός δημοσιογράφος υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι που περνούν περισσότερο χρόνο στον ήλιο, και γενικά σε εξωτερικούς χώρους, εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά ασθενειών από όσους περνούν λιγότερο χρόνο έξω. «Βέβαια», επισημαίνει, «μια συσχέτιση δεν αποδεικνύει από μόνη της σχέση αιτίου – αποτελέσματος. Την ίδια στιγμή όμως δεν έχει τεκμηριωθεί ούτε το ότι όσοι αποφεύγουν τον ήλιο είναι συνολικά πιο υγιείς. Με αυτή την έννοια, ίσως δεν υπήρξε ποτέ πραγματικός λόγος να λέμε στους ανθρώπους να αποφεύγουν τον ήλιο».

«Από την άλλη πλευρά, τις δεκαετίες του 1940 και του 1950 οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η υπεριώδης ακτινοβολία μπορεί να προκαλέσει καρκίνο του δέρματος. Αυτό είναι αλήθεια. Η υπερβολική έκθεση στον ήλιο μπορεί να οδηγήσει σε καρκίνο του δέρματος. Το ερώτημα όμως είναι τι σημαίνει αυτό για τη συνολική δημόσια υγεία. Ο καρκίνος του δέρματος αντιπροσωπεύει ένα πολύ μικρό ποσοστό της συνολικής θνησιμότητας. Βρίσκεται πολύ κάτω από το 1% των θανάτων παγκοσμίως. Αν λοιπόν μειώνουμε τα περιστατικά καρκίνου του δέρματος, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουμε τις καρδιαγγειακές παθήσεις και άλλες σοβαρές ασθένειες επειδή αποφεύγουμε τον ήλιο, τότε συνολικά ίσως κάνουμε περισσότερο κακό παρά καλό στη δημόσια υγεία».

Με την παρέμβασή του ο Τζέικομπσεν θέλει να μας πει ότι τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα από όσο μας παρουσιάζονται. «Κακώς γίνεται τόσος θόρυβος για το μελάνωμα;», τον ρωτάω. «Η Ελλάδα», μου απαντάει, «έχει εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά μελανώματος. Ιστορικά δεν αποτελούσε ποτέ σοβαρό πρόβλημα αυτή η ασθένεια. Στην πραγματικότητα, το μελάνωμα είναι σε μεγάλο βαθμό μια ασθένεια του 20ού αιώνα. Μέχρι περίπου τη δεκαετία του 1950 ήταν εξαιρετικά σπάνιο. Αυτό σημαίνει ότι συνδέεται με κάποιον τρόπο με τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Το παράδοξο είναι ότι σήμερα ακούμε συνεχώς πως το μελάνωμα οφείλεται αποκλειστικά στο ότι οι άνθρωποι κάνουν ανεύθυνα ηλιοθεραπεία, ενώ είναι προφανές ότι συμβαίνει κάτι πολύ πιο σύνθετο». Με τα αντηλιακά ισχύει το ίδιο; «Οι μελέτες δείχνουν ότι τα αντηλιακά μειώνουν τον κίνδυνο ακανθοκυτταρικού καρκινώματος, όμως η αποτελεσματικότητά τους απέναντι στο μελάνωμα είναι λιγότερο σαφής».

Ποιοι κινδυνεύουν

Για τον Τζέικομπσεν, το σημαντικό είναι ότι ο κίνδυνος δεν είναι ίδιος για όλους. «Το μελάνωμα αφορά κυρίως ανθρώπους με πολύ ανοιχτόχρωμο δέρμα, ιδιαίτερα όσους έχουν κόκκινα μαλλιά. Αυτές οι ομάδες πράγματι πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικές. Για όσους έχουν πιο σκούρο δέρμα ο κίνδυνος είναι σημαντικά μικρότερος. Γι’ αυτό και η λογική ότι όλοι πρέπει να ακολουθούν ακριβώς τις ίδιες οδηγίες δεν είχε ποτέ πραγματική επιστημονική βάση».

Τα οφέλη, τώρα, του ηλίου στην υγεία είναι πολλά: μείωση της αρτηριακής πίεσης, ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, βελτίωση του ύπνου και εν γένει της ψυχικής υγείας. Επίσης, οι άνθρωποι που εκτίθενται περισσότερο στον ήλιο έχουν χαμηλότερα ποσοστά εμφάνισης αυτοάνοσων νοσημάτων όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας, η νόσος του Crohn, άλλες φλεγμονώδεις παθήσεις του εντέρου, ακόμη και διαβήτη τύπου 1. «Μια πολύ μεγάλη μελέτη που βασίστηκε στη βάση δεδομένων UK Biobank, με περίπου 500.000 συμμετέχοντες, διαπίστωσε ότι όσοι εκτίθεντο σε πιο φωτεινές συνθήκες είχαν 17% μικρότερη πιθανότητα να πεθάνουν από οποιαδήποτε αιτία σε σχέση με όσους δέχονταν λιγότερο φως, ακόμη και αφού ελήφθησαν υπόψη η άσκηση, η διατροφή και όλοι οι υπόλοιποι πιθανοί παράγοντες. Αρα κάτι στο φυσικό φως φαίνεται ότι ωφελεί ουσιαστικά την ανθρώπινη υγεία. Αυτά είναι πολύ καλά νέα για την Ελλάδα. Θα έλεγα ότι ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού θα έπρεπε να τα αξιοποιήσει», καταλήγει.

Προσοχή, όμως. Ο Τζέικομπσεν δεν προτείνει να βγούμε στο λιοπύρι και να λιαζόμαστε όλη μέρα χωρίς προστασία. Οταν τον ρωτάω αν υπάρχει ο κίνδυνος να ερμηνευθεί το μήνυμά του σαν ενθάρρυνση για επικίνδυνη έκθεση στον ήλιο, απαντάει ότι «δεν θέλουμε να παρακινήσουμε κανέναν να κάνει κάτι που θα βλάψει την υγεία του», προσθέτοντας: «Αυτός είναι και ο λόγος που το θέμα δεν μπορεί να συνοψιστεί σε ένα σύνθημα ενός λεπτού. Δεν υπάρχει μία οδηγία που να ταιριάζει σε όλους. Οι συστάσεις πρέπει να διαφοροποιούνται ανάλογα με τον τόπο όπου ζει κάποιος, την εποχή του χρόνου και κυρίως τον γενετικό τύπο του και τον φωτότυπο του δέρματός του. Οι οργανισμοί δημόσιας υγείας προτιμούν να δίνουν ένα απλό, ενιαίο μήνυμα. Θεωρούν ότι έτσι προστατεύουν καλύτερα όσους διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο, δηλαδή τους πολύ ανοιχτόχρωμους ανθρώπους. Ομως πλέον καταλαβαίνουμε ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να προκαλεί βλάβη σε ανθρώπους με πιο σκούρο δέρμα, οι οποίοι ενδεχομένως στερούνται τα θεραπευτικά οφέλη του φυσικού φωτός».

Αυτό που πρέπει πάση θυσία να αποφεύγουμε, κατά τον Τζέικομπσεν, είναι το ηλιακό έγκαυμα. «Τα στοιχεία δείχνουν όλο και πιο καθαρά ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι η μέτρια καθημερινή έκθεση, αλλά η σοβαρή υπερέκθεση. Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι το φαινόμενο ανθρώπων που περνούν όλο τον χρόνο μέσα σε ένα γραφείο στη Σουηδία και μετά έρχονται διακοπές στην Ελλάδα, καίγονται στον ήλιο από την πρώτη κιόλας μέρα και παθαίνουν σοβαρό ηλιακό έγκαυμα. Εκεί βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος του μελανώματος. Αντίθετα, οι μικρές καθημερινές δόσεις ηλιακού φωτός, χωρίς ποτέ να φθάνει κανείς στο έγκαυμα, φαίνεται ότι προσφέρουν σημαντικά οφέλη χωρίς ουσιαστικούς κινδύνους. Οπως συμβαίνει σχεδόν με όλα στη ζωή, η καλύτερη επιλογή είναι το μέτρο. Αν το αντηλιακό σας βοηθάει να αποφύγετε το έγκαυμα, χρησιμοποιήστε το. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, τα ρούχα και η σκιά είναι συνήθως καλύτερες επιλογές ως πρώτη γραμμή άμυνας».

Η διαρκής ροή

Η σχέση του Τζέικομπσεν με τον ήλιο άλλαξε όταν συνειδητοποίησε ότι στην ουσία όλη η ενέργειά μας, μέσω των τροφών που καταναλώνουμε, είναι ηλιακή. «Ουσιαστικά είμαστε μια διαρκής ροή ηλιακής ενέργειας», σημειώνει. «Οταν το κατάλαβα αυτό άλλαξε και η σχέση μου με τον ήλιο. Εγινε πολύ πιο άμεση και θετική. Συνειδητοποίησα ότι είχα εσωτερικεύσει έναν παράλογο φόβο απέναντι στον ήλιο. Οταν έπεφτε το φως πάνω στο δέρμα μου χωρίς να φοράω αντηλιακό, ένιωθα ενοχές. Δεν υπήρχε λόγος να αισθάνομαι έτσι. Γι’ αυτό έγραψα το βιβλίο, για να βοηθήσω τους ανθρώπους να αποκτήσουν ξανά μια πιο υγιή σχέση με το ηλιακό φως. Θέλω να πιστεύω ότι σταδιακά θα αρχίσουν και οι δερματολόγοι να αλλάζουν προσέγγιση και να βλέπουν τους εαυτούς τους περισσότερο ως γιατρούς που βοηθούν τους ασθενείς τους να χρησιμοποιούν το φως με πιο υγιή τρόπο».

Στο τέλος της συνομιλίας μας θυμίζω στον Τζέικομπσεν ότι η λέξη «ηλιοθεραπεία» είναι ελληνική και τον βλέπω να χαμογελάει. «Η Μεσόγειος είναι ένα από τα ιδανικότερα περιβάλλοντα φωτός για τον άνθρωπο, οπότε ίσως να μην είναι τυχαίο το γεγονός ότι εδώ γεννήθηκαν τόσο πολλά στοιχεία του ανθρώπινου πολιτισμού», καταλήγει.