Πριν από 150 χρόνια, η μέση θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος φαίνεται πως ήταν υψηλότερη από ό,τι σήμερα, με τους επιστήμονες να εξακολουθούν να αναζητούν τις αιτίες αυτής της μεταβολής.

Τη δεκαετία του 1860, ο Γερμανός γιατρός Καρλ Βούντερλιχ επιχείρησε να απαντήσει σε ένα βασικό ιατρικό ερώτημα: Είναι ο πυρετός αυτοτελής ασθένεια ή σύμπτωμα κάποιας υποκείμενης νόσου; Σε μια εποχή που τα θερμόμετρα δεν χρησιμοποιούνταν συστηματικά, αφιέρωσε 15 χρόνια στη μέτρηση της θερμοκρασίας 25.000 ασθενών, ανεξαρτήτως ηλικίας και φύλου, συγκεντρώνοντας περισσότερες από ένα εκατομμύριο μετρήσεις.

Από τα στοιχεία αυτά προσδιόρισε ως φυσιολογική μέση θερμοκρασία σώματος των υγιών ενηλίκων τους 37 βαθμούς Κελσίου, καθιερώνοντας ένα σημείο αναφοράς που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα. Ωστόσο, νεότερες έρευνες δείχνουν ότι η μέση θερμοκρασία του ανθρώπου έχει μειωθεί τα τελευταία 150 χρόνια. Πρόκειται για μια αρχική εκτίμηση που δεν ήταν ακριβής ή μήπως οι αλλαγές στον σύγχρονο τρόπο ζωής έχουν επηρεάσει την ανθρώπινη βιολογία;

Ο Βούντερλιχ είχε ήδη διαπιστώσει ότι η θερμοκρασία του σώματος διαφοροποιείται ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και την ώρα της ημέρας. Σήμερα, ωστόσο, οι άνθρωποι εμφανίζουν χαμηλότερη μέση θερμοκρασία σε σύγκριση με τους αντίστοιχους πληθυσμούς πριν από ενάμιση αιώνα.

Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε πριν από περίπου δέκα χρόνια, η ομάδα της λοιμωξιολόγου Τζούλι Πάρσοννετ από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ ανέλυσε τρία μεγάλα σύνολα δεδομένων, με σχεδόν 190.000 ανθρώπους στις ΗΠΑ και μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν από το 1862 έως το 2017. Το συμπέρασμα ήταν ότι η φυσιολογική μέση θερμοκρασία των ενηλίκων βρίσκεται σήμερα πιο κοντά στους 36,4 βαθμούς Κελσίου.

Αντίστοιχες ενδείξεις έχουν καταγραφεί και σε πληθυσμούς εκτός των ανεπτυγμένων χωρών. Οι άνθρωποι της φυλή Τσιμάνε, μιας ημινομαδική αυτόχθονη κοινότητα που ζει στον Αμαζόνιο, είχαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 μέση θερμοκρασία σώματος κοντά στους 37 βαθμούς. Ωστόσο, έως το 2018, έπειτα από δύο δεκαετίες ταχύτατων κοινωνικοοικονομικών αλλαγών, ο μέσος όρος είχε υποχωρήσει στους 36,5 βαθμούς Κελσίου.

Γιατί έχει μειωθεί η μέση θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος;

Αρκετοί παράγοντες ενδέχεται να εξηγούν τη μείωση της μέσης θερμοκρασίας του σώματος που παρατηρείται σήμερα. Η Πάρσοννετ, για παράδειγμα, εκτιμά ότι η μεταβολή αυτή συνδέεται με τη συνολικά καλύτερη κατάσταση της υγείας των πληθυσμών. Την εποχή του Βούντερλιχ, το προσδόκιμο ζωής ήταν μόλις 38 χρόνια, ενώ σήμερα έχει σχεδόν διπλασιαστεί.

«Οι άνθρωποι δεν ζούσαν τότε τόσο υγιεινά όσο σήμερα. Πολλοί αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα υγείας, όπως φυματίωση, κακή οδοντιατρική περίθαλψη, δυσεντερία, ρευματικό πυρετό και οστεομυελίτιδα», εξήγησε η ίδια μιλώντας στο BBC.

«Οταν το ανοσοποιητικό σύστημα προσπαθεί να προστατεύσει τον οργανισμό από όλους αυτούς τους παράγοντες που απειλούν τη ζωή του, καταναλώνει θερμίδες. Και οι θερμίδες είναι ένας άλλος τρόπος να περιγράψουμε την παραγωγή θερμότητας», πρόσθεσε.

Αντίστοιχα, στην περίπτωση των Τσιμάνε, η υγεία του πληθυσμού έχει βελτιωθεί χάρη στα εμβόλια και τις καλύτερες συνθήκες υγιεινής, σημείωσε ο Γιάεγκι. Οπως επισήμανε, η χρήση τουαλετών και υποδημάτων είναι πλέον πολύ συχνότερη σε σύγκριση με πριν από 20 χρόνια, περιορίζοντας τις μολύνσεις από αγκυλόστομα, τα οποία μεταδίδονται, μεταξύ άλλων, μέσω της επαφής των γυμνών ποδιών με μολυσμένο έδαφος.

Παράλληλα, σήμερα είναι πολύ ευκολότερος ο έλεγχος της θερμοκρασίας στους εσωτερικούς χώρους. Κλιματισμός υπάρχει σε τουλάχιστον 88% των κατοικιών στις ΗΠΑ, ενώ αντίστοιχο ποσοστό κατοικιών στο Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει κεντρική θέρμανση.

«Περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας σε ένα ιδανικό κλίμα, σε αυτό που αποκαλούμε θερμικά ουδέτερη ζώνη, όπου δεν χρειάζεται να καταβάλλουμε προσπάθεια για να διατηρήσουμε τη θερμοκρασία του σώματός μας», σημείωσε η Πάρσοννετ. «Και όταν δεν χρειάζεται να καταβάλουμε αυτή την προσπάθεια, δεν καταναλώνουμε ενέργεια και δεν παράγουμε θερμότητα».

Μήπως ο Βούντερλιχ είχε κάνει λάθος;

Ορισμένοι ειδικοί εκτιμούν, πάντως, ότι η μείωση της μέσης θερμοκρασίας του σώματος μπορεί να οφείλεται σε έναν εντελώς διαφορετικό παράγοντα.

Οταν είχε την ευκαιρία να εξετάσει από κοντά ένα από τα γυάλινα θερμόμετρα του Βούντερλιχ, παρατήρησε ότι η κλίμακά του ήταν βαθμονομημένη περίπου δύο βαθμούς Κελσίου υψηλότερα από εκείνη των σύγχρονων θερμομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι οι μετρήσεις που πραγματοποιούνταν με αυτά τα όργανα ενδέχεται να κατέγραφαν θερμοκρασίες κατά δύο βαθμούς υψηλότερες από τις πραγματικές.

Η μέτρηση της θερμοκρασίας εκείνη την εποχή ήταν μια αρκετά περίπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία, εξήγησε ο Φίλιπ Μάκοβιακ, ειδικός στις λοιμώδεις νόσους στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ. Τα θερμόμετρα υδραργύρου, κατασκευασμένα από γυαλί και μήκους περίπου 30 εκατοστών, έπρεπε αρχικά να βαθμονομηθούν με βάση σταθερά σημεία αναφοράς, όπως το σημείο βρασμού του νερού και το σημείο τήξης του πάγου. Στη συνέχεια, οι ασθενείς έπρεπε να παραμένουν ακίνητοι για 15 έως 20 λεπτά, καθώς, όπως εξηγεί, «χρειαζόταν αρκετός χρόνος μέχρι να καταγραφεί η θερμοκρασία στα συγκεκριμένα θερμόμετρα».

Με άλλα λόγια, η εκτίμηση του Βούντερλιχ ενδέχεται να ήταν εξαρχής προβληματική. Επιπλέον, εκείνος μετρούσε τη θερμοκρασία από τη μασχάλη, σε αντίθεση με τη στοματική μέτρηση που χρησιμοποιείται συχνότερα σήμερα, γεγονός που δυσκολεύει τη σύγκριση των παλαιότερων με τις σύγχρονες μετρήσεις.

Τέσσερις παράγοντες που επηρεάζουν τη φυσιολογική θερμοκρασία του σώματος

1. Ηλικία: Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι έχουν χαμηλότερη θερμοκρασία.

Καθώς μεγαλώνουμε, ο μεταβολισμός επιβραδύνεται και ο οργανισμός γίνεται λιγότερο δραστήριος, με αποτέλεσμα να καταναλώνει λιγότερη ενέργεια, εξηγεί ο Γουαλίντ Τζαβέιντ, γιατρός με ειδίκευση στις λοιμώδεις νόσους στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Βιρτζίνια.

2. Φύλο: Οι γυναίκες έχουν υψηλότερη θερμοκρασία από τους άνδρες.

Ακόμη και πέρα από τις αυξομειώσεις που σχετίζονται με τον εμμηνορροϊκό κύκλο, οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας εμφανίζουν υψηλότερη θερμοκρασία σώματος, σημειώνει η Πάρσοννετ. Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν με βεβαιότητα γιατί συμβαίνει αυτό. «Απλώς έχουμε διαφορετική φυσιολογική ρύθμιση», εξήγησε.

3. Ωρα της ημέρας: Η θερμοκρασία πέφτει τις πρώτες πρωινές ώρες.

«Η θερμοκρασία ακολουθεί έναν κιρκάδιο ρυθμό» (το εσωτερικό βιολογικό ρολόι του οργανισμού), αναφέρει ο ρευματολόγος Τζόναθαν Χάουσμαν από το Νοσοκομείο Παίδων της Βοστώνης και το Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης. Σε πρόσφατη μελέτη του καταγράφηκε πτώση της θερμοκρασίας μεταξύ 03:00 και 05:00 και κορύφωσή της μεταξύ 16:00 και 18:00. Η διακύμανση αυτή πιθανότατα αντανακλά την αυξημένη δραστηριότητα του οργανισμού κατά τη διάρκεια της ημέρας.

4. Υψος και βάρος: Το ένα μειώνει τη θερμοκρασία, το άλλο την αυξάνει.

Η θερμοκρασία του σώματος μειώνεται όσο αυξάνεται το ύψος, καθώς η μεγαλύτερη επιφάνεια του σώματος συνεπάγεται μεγαλύτερη απώλεια θερμότητας. Αντίθετα, το αυξημένο σωματικό βάρος οδηγεί σε μια μικρή άνοδο της θερμοκρασίας, σημείωσε η Πάρσοννετ.

Η ίδια, πάντως, δεν θεωρεί ότι η λανθασμένη βαθμονόμηση των θερμομέτρων ευθύνεται για την υψηλότερη εκτίμηση του Βούντερλιχ. Οταν εκείνη και η ερευνητική της ομάδα ανέλυσαν δεδομένα θερμοκρασίας από βετεράνους του Στρατού, τα οποία είχαν συγκεντρωθεί από το 1862 έως το 1930, διαπίστωσαν ότι όσοι είχαν γεννηθεί νωρίτερα εμφάνιζαν πράγματι υψηλότερη μέση θερμοκρασία από εκείνους που είχαν γεννηθεί αργότερα.

«Επειδή συγκρίναμε ανθρώπους που είχαν γεννηθεί σε διαφορετικές χρονιές αλλά μετρήθηκαν την ίδια περίοδο, καθώς και ανθρώπους που είχαν γεννηθεί την ίδια χρονιά αλλά μετρήθηκαν σε διαφορετικές περιόδους, μπορέσαμε να διαχωρίσουμε την επίδραση των οργάνων μέτρησης από εκείνη της ηλικίας και του έτους γέννησης», ανέφερε.

Η ερευνητική ομάδα της Πάρσοννετ ενίσχυσε περαιτέρω το συμπέρασμά της εξετάζοντας ακόμη δύο, πιο σύγχρονα σύνολα δεδομένων, στα οποία διαπίστωσε αντίστοιχη πτωτική τάση. Τα δεδομένα περιλάμβαναν μετρήσεις θερμοκρασίας από το 1971 έως το 2017, οι οποίες είχαν πραγματοποιηθεί με θερμόμετρα που αναμενόταν να έχουν παρόμοια βαθμονόμηση.