Του Νίκου Α. Δόντα

Ενα ακόμη Φεστιβάλ Αθηνών ξεκίνησε. Με νέα διεύθυνση. Ανάμεσα στις πρώτες εκδηλώσεις ήταν στις 13 Ιουνίου ένα αφιέρωμα στον Γιώργο Λούκο, με αφορμή τα είκοσι χρόνια από τότε που ανέλαβε τη διεύθυνσή του. Από τότε, δηλαδή, που μετασχημάτισε τον θεσμό σε κάτι πολύ διαφορετικό από εκείνο το οποίο παρέλαβε. Βασική διαφορά ήταν ότι αντί για εκδηλώσεις χύδην, εισήγαγε την έννοια της καλλιτεχνικής επιμέλειας, του curating. Νέο concept, νέοι χώροι. Σε ό,τι αφορούσε την κλασική μουσική και την όπερα, αυτό μεταφράστηκε κυρίως στην ανακατεύθυνση των τεχνών αυτών από το Ηρώδειο σε κλειστούς χώρους.

Από την ίδρυση του Φεστιβάλ το 1955 το ρωμαϊκό ωδείο είχε ταυτιστεί με την κλασική μουσική. Τότε που η Αθήνα δεν διέθετε κατάλληλους κλειστούς χώρους, αίθουσες συναυλιών και λυρικό θέατρο, το Ηρώδειο έδωσε την ευκαιρία στο κοινό να απολαύσει σημαντικά συμφωνικά σύνολα, συγκροτήματα χορού και λυρικούς θιάσους, που διαφορετικά δεν μπορούσαν να προσκληθούν. Από τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης έως σύγχρονα σύνολα για μουσική του Ξενάκη.

Oταν ανέλαβε ο Λούκος, ο εμβληματικός αυτός χώρος είχε πλέον επιτελέσει τον σκοπό του σε σχέση με τις τέχνες αυτές. Από το 1991 το Μέγαρο Μουσικής είχε αλλάξει τα δεδομένα και προσέφερε σε τακτική βάση όσα το Φεστιβάλ πρότεινε εκτάκτως κάθε καλοκαίρι. Και, επιπλέον, υπό τις κατάλληλες συνθήκες. Διότι η κλασική μουσική έχει ανάγκη από ανακλαστικές επιφάνειες, ενώ η όπερα και το μπαλέτο χρειάζονται την κατάλληλη σκηνική μηχανή. Το Ηρώδειο ισοφάριζε τα μειονεκτήματα προσφέροντας ένα γοητευτικό περιβάλλον και φεγγαρόφωτα υπό την «σκιάν της Ακροπόλεως». Δεν αρκούσαν πια. Ζητούμενο ήταν πλέον το Φεστιβάλ να προσφέρει ένα συνεκτικό πολιτιστικό προϊόν επιπέδου και όχι ανάκατα θεάματα. Eτσι, για την κλασική μουσική και την όπερα ο Λούκος έκανε το σωστό: υλοποίησε τις παραγωγές του στο Μέγαρο και κράτησε το Ηρώδειο μονάχα για συναυλίες με δημοφιλείς αστέρες, που απευθύνονταν σε ευρύ κοινό. Ο τρόπος με τον οποίο αξιοποίησε συνολικά το Ηρώδειο είναι άλλη συζήτηση.

Αμηχανία

Οι επόμενοι διευθυντές, όλοι τους από τον χώρο του θεάτρου, αγνόησαν το μάθημα. Στο κομμάτι που κυρίως τους ενδιέφερε κράτησαν τους νέους χώρους και συνέχισαν ο καθένας ανάλογα με τις προτεραιότητές του. Αντίθετα, σε αυτό της κλασικής μουσικής και της όπερας κυριάρχησαν άλλοτε η άγνοια (προφανής εκ του αποτελέσματος) και άλλοτε η αμηχανία. Οι κλειστοί χώροι, πλην της «πειραματικής» / «fringe» Πειραιώς, εγκαταλείφθηκαν. Eτσι, ενώ σήμερα το Μέγαρο Μουσικής είναι κρατικός φορέας –επί Λούκου δεν ήταν– και συνεπώς η συνεργασία του με το Φεστιβάλ θα όφειλε να είναι έως και αυτονόητη, να που δεν είναι. Οι παραγωγές κλασικής μουσικής και όπερας επέστρεψαν στο Ηρώδειο με οδηγό την παντελώς ξεπερασμένη λογική μετάκλησης «μεγάλων» ονομάτων. Με κάθε κόστος, ακόμη και με μικρόφωνα, παρότι ένα από τα βασικά ζητούμενα της μουσικής αυτής είναι ο φυσικός ήχος. Πολύ γρήγορα οι συναυλίες κλασικής μουσικής περιορίστηκαν δραματικά, ενώ οι παραγωγές όπερας του ίδιου του Φεστιβάλ εξαφανίστηκαν παντελώς από το πρόγραμμα. Και για τα δύο είδη αρκούν πλέον οι κρατικοί μουσικοί θεσμοί. Η βολική άποψη ότι ο Βέρντι δεν ανήκει στον πολιτισμό μας, αντίθετα από τον Iψεν, βοήθησε. Η αποστροφή των πολιτικών προς «μη λαϊκά» είδη, επίσης.

Eτσι, φτάνουμε στο φετινό πρόγραμμα, το οποίο με αφορμή τη δυνατότητα χρήσης του Ηρωδείου μόνο για έναν μήνα, περιλαμβάνει ακόμη λιγότερα για τους φίλους της κλασικής μουσικής. Τόσο για τους Eλληνες, που πάντως πληρώνουν φόρους όπως και οι θεατρόφιλοι, όσο και για τους ξένους, τους οποίους προσελκύει κυρίως χάρη σ’ εκείνα τα «τουριστικά» φεγγαρόφωτα.

Χρήσιμη υπόμνηση, λοιπόν, το αφιέρωμα στον Λούκο. Οι φίλοι του θεάτρου, ίσως και του χορού, έχουν κάθε λόγο να χαίρονται. Οι υπόλοιποι ωθούνται συστηματικά όλο και περισσότερο στο περιθώριο.